OPTîMîSTîK NîHîLîZM

Yasemîn Dervîşoglu

Hebûna mirovan tirsîner û tevlihev e. Di çend sed hezar salên berê da em hişdar bûn û xwe li cihek ecêb dîtin.
Ev der bi heyînen din tijî bû. Me dikaribû hinekî ji wan bixwin, hinek ji wan jî dikaribûn me bixwin.
Tiştên şileyî hebû ku em dikarin vexwin; tiştên ku em bikaribin bikar bînin ji bo tiştên zêdetir çê bikin.
Li ezmanan di çaxê rojê de, goga biçûçik û zer hebû ku erda me germ dikir. Ezmanê şevê jî bi ronîyen spehî tijî bû.
Ev cîh bi aşkere ji bo me hate afirandin. Tiştek li jor me temaşe dikir û em li male bûn. Ev jî jer, pir kêmtir tirsîner û tevlihev kir.

Lê her ku em pîr bûn, em li ser cîhan û li ser xwebûna xwe zêdetir hîn bûn, em hîn bûn ku wan ronîyên xweşikî diçirisin ne ji bo me bûn, ew jixwe wisa ne.

Em hîn bûn ku em ne li navenda tiştê ku em “gerdûn” dibêjin, û em ramiyan ku ew jî pir kevntirîn e.

Em hîn bûn ku, em ji gelek tiştên biçûk û mirî hatine afirandin, ên ku ”çê”dikin tiştên mezintirîn û nemirî ye, ji ber hîn sedeman. ew ku di diroke de ku berê ji mîlyar salan zêdetir diçe, em bi tenê qonaxekê demboriya din in. Em bi hejmetkarî hîn bûn ku em li ser parçika şile tozê dijin, ên ku li derdora stêrkek bi mezinahiya navîn digere û li deverek bedengî di milekê galaksîyek navendî de, û ev kom bi têne yek ji hezar koman, wan bi hev re “supercluster”a galaksiyê pêk tînin. lê hîn jî “supercluster”a xwe bi tenê yek ji hezaran e, ye ku tiştê em jê re “gerdûna dîbar” dibêjin pêk tîne.

Gerdûn dikare mîlyon carî mezintir bibe, lê em tu carî nikarin hîn bibin. em dikarin hewl bidin peyvên mina du sed mîlyon galaksî an trîlyon stêrk an jî bazîlyon gerstêrk bikar bînin, lê hemûya wan hejmaran nayê wateye tiştekî.
mejîyê me nikare van têgihan bigihêje. Gerdûn zehf mezin e. Gelek ji wê heye.

Lê mezinahiya, têgihîna hêrî dijwar a ku divê em pê re mijûl bibin nîne. ew wext e; an jî rasttir e ku wexta me ye.

Ger hûn têra xwe bişens bin û sed sal bijîn, pênc hezar û du sed hefteya we heye ji bo jiyîn ê. Ger niha tû bist û pênc salî be, vê gavê se hezar û neh sed hefteyen tê mane. Ger tû yê di heftê salî de bimire, wê gave du hezar û sê sed û çil hefteye tê mane, pir zêde dem heye, lê her wiha… ewqas nin e.

Paşê çi? demajoyen tê ye bîyolojîkî dê dest bi hilweşine bike, nimûneya dînamik e te dê dev ji dînamîkbûnê berde. Ew ê dewam bike hilweşin heya ku tiştek ji te nemÎne. Hîn kes bawer dikin ku beşeke me heye ku em nikarin bibînin an jî bipeyîvin, lê tu awaye me nin e ji bo hîn bibin. Ji ber vê yeke ev jiyan dikare ev qas bibe û em dikarin hertim mirî bimînin.

Ev kêmtir tirsnak ê ji ya xuya dike, her wiha; ger tû bîr neke 13,75 mîlyar sal ku derbas bû berê hebûna te, vê gavê trîlyon û trîlyon û trîlyon salan ku derbas bibe piştî tu çû yê bibe tu tişte ji ber ku tu tune ye.

Çavên xwe bigire. Heyanî yekê bijimêre. Ev e… Çawa bêdawîtî hîs dike. Bi qasî ku em dizanin, di dawiya gerdûnê xwe bi xwe bimire û tu tiştek ê careke din neguhere.

Ev li gelek kesan metirsiya hebûnê sedem dibe, û dibe ku çend hûrdeman dawî alikarî nebe jî. Ji ber vê yeke, ji bo carekê, em dixwazin ku awayekê din teklîf bikin ji bo ditîna van tiştan: nêrîneke nezanist, subjektîf, felsefeya Kurtzgesagt, heger tu dixwazi, ji kerema xwe bigre vê têgihîna bi guman, em nizanin tiştek betir ji te di derheqe hebûna mirovan.

Em ê rawestin li hember tirsa hebûnê bi nîhîlîzma xweşbîn.

Wateya wê çi ye? Bi kurtasî, ew xuya dike gelek nemimkune ku 200 trîlyon stêrk ji bo me hatine çêkirin. bi awayekî, ew hîs dike wekî henekek herî zalim e. Bi me re hat listîn di hebûna me de. Em baldar bûn bi têne ji bo fehm kirin ku vê çirok ne di derheqe me de ye.

Her çiqas zanîn li ser elektronan û kaniya hêzê şane xweş e, zanistan gelek tişt nekirin ji bo van tiştan kêmtir xemgin bikin. Baş e, le niha çi? Bi têne şansekê te heye li jiyanê, ku ev tirsê dide, lê ew jî te azad dike. Ger ku gerdûn bimire ji ber ku germ, her rûreşiya ku tu dikişîne di jiyana xwe de dê were jibîr kirin. Ji ber ku her şermek te, ne giring be di dawiye de. Her tişte nebaş ku tu kir ê betal bibe.

Ger ku jiyana me her tiştê ku em xwedî bûn, wê gave jiyana me de tiştek tenê giring e. Ger tu prensîpe gerdûne tune be, bi tenê prensîpen ku me li ser biryar daye giring e. Ger armanca gerdûnê tune be, wê gavê em dikarin dîkte bikin armanca wê çi ye.

Mirov bêguman di nokteyekê de ji hebûna xwe berdidin, lê belê em ê bikin, em dikarin xwebûna xwe û cihanê li derdora xwe bikolin. Em dikarin biceribinin hestên xwe. Em dikarin biceribînin xwarin, pirtûkan, rojhilatin û bi hevre bûyin.

Rastiyeke ku em dikarin di derheqe van tiştan bifikirin ji xwe bêkêmasî ye.

Ew hêsan e ku difikirin xwebûna xwe wekî ji her tişte veqetandî, Lê ev rast nine. Em bi qasi gerdûnek in wekî stêrkek notronî an qulikek reş an jî nebûlokek. Çetir e ku, bi rasti, em beşa ku dikari bifikirin û hîs dikin: organê navendî yên gerdûnê.

Em di meydanekê listîke bi mezinahiya gerdûnê de bi tevayî azad in. Ji ber vê yeke em jî bikarin armanc bikin ku bextewar bibin û di nav stêrkan de cûreyeke utopya ava bikin.

Em her tiştê ku em dikarin bizanîbin fêr nêbûn. em nizanin ku rêziken gerdûnê çima wisa ne? jiyan çawa ava bû? jiyan çi ye?

Em nizanin ku hişmendî çi ye an jî em di gerdûnê de tenê ne. Lê em dikarin hewl bidin ku hîn bersivan bibînin.

Bi mîlyaran stêrk hene ku em dikarin werin, nexweşiyên hene ku em ê baş bikin, mirov hene ku em dikarin alikarî bikin, hestên bextewar heye ku em ê biceribînin, û listîkên videoya heye ku em dikarin xelas bikin. Pir tişt heye ku bikin ji bo me.

Ji ber vê yeke, bi kurtasî, ew gengaz e ku tu bikar tînin dema gelek mezin e ku ji bo te peyda bû. Ger ku ev şensê me ye yek ji jiyanê ye, tu sedem tuneye ji bo kêf nekin û bextewar nejîn.

Ev bonus puan e ger ku te jiyan ji bo mirovên din baştir kir. zêdetir puanan wergire. Ger ku te alîkariya avakirina împaratoriyek mirovî ya galaktîk bikî, tişten ku sedem dibe xweş bike. Tu dikari biryarê bide ku ev jiyan tê çi wateye li gori te?

Çavkanî

Mikaîl

Erol Özyiğit, Ali Asker Barut

Werger : Mehmûd Aksoy – Fexrî Ulug

Ey ozanê ku ‘’guhê wî de gumguma çem re’’ direve

Ez çawa dikarim bextevariyê vebêjim

Devê min de zimanek kevn yê şikeştî

Hemû têlên mi ji şîna heyvê agir girtine

Devê min de zimanek kevn yê şikeştî

Ez li bin sîya dara berûye rûniştim

Ez dengê dervêşek birîndar bum, axivîm

Kevir, ax û çiqil ji êşa min re rêz girtin

Ez dengê dervêşek birîndar bum, axivîm

Ji ber ku min berîya niha bi xemgînîyê ser ruyê erde derbas bûm

Niha gavên min li ti rêyê nabin

Herin

Zivistanêk dirêj de li benda min bimînin…

Ji ber ku ji bo we

Gavên xwe di xemgînîya awirekî de

Ra-di-wes-tî-nim!

Ra-di-wes-tî-nim gavên xwe di xemgînîya awirekî de

Ra-di-wes-tî-nek kewn de rûye min xemgînîyek direj de

Çûkek mina agir serê sibehê firîya

Gelê hilweşîyanî ê ji hunderê xwe birîndar

Li serê çiyayek, li ser şaxekê girîna stûr

Be guman em ê rojekê bên ziman, em ê ben gotin

Ye go wekî hinareki şikeştî di hundirê desmaleke ve pêçayî

Çûkek mina agir serê sibehê firîya

Min xwe bi tîpên arî xwend

Di şewa ku zimanê wî ji xemgînîyê spî dibe

Ey tenêtîya ku ji dilê min re şîrk e

Min fam bike!

Min fam bike, ez bi te re bi tîpên arî axivîm

Ey ozanê ku ‘’guhe wî de gumguma çemre’’ direve

Ez çawa dikarim bextewariyê vebêjim

Dengê seyîdê min ê pîr ê bi ber ta(*) meşandî li qadekê ma

Ez çawa dikarim bextewariyê vebêjim

Şibaka vagonek reş de bira min de ma

Cemal Sureya şeş salî yê, sirgunkirî

Çawên tazî yên ku ji stasyona Elezîzê avêt nav tarîtîyek stêrkan

Ez çawa dikarim bextewariyê vebêjim

Li ser rûye çîyayek ku xewn nedîtîye

Li ser rûye çîyayek ku dîle min bi ezbera tozê dixune

Mîna pelek zuwa li ber dengê çuka Pepukê serî ditewîne

Li ser rûye çîyayek ku mîna pelek zuwa ditewe

Li ser rûye çîyayek bi eşqalê hespekî kor

Ez çawa dikarim bextewariyê vebêjim

Ax tembura minî hunderê wê qulqulî, derd mezin, wekîle heqiqeta min

Du helbestvan dibin nefesek û cilubergek ji peyvên pizot çekîrî li Mikaîl kirin

Nizanin bi pîrêminin dilmayîn û xeyîdandî

Ji wan re peyv zelalim di her xaniye wêranbûyîde deng vedidim

Ax ez di hundurê dinyayek bi qiler û ji êşê bi nûrînî digerim

Zimane min di devê min da şikeştî bu, zimanê min girekekî kor bu

ez hatim di te de vebûm

We roja min pinpinîkek bi çoş dît di bexça bûharê de

Baskek wê di hundirê ezmane şîn de, baskek we  ji li ser pizot

Derbasbûm di wira min de êşa cihanê

Derbasbûm di wira min de qîrîna dervêş û pîrên min

‘’Erê ez ozanek im’’ neçuyî ya ‘’gumguma çemekî’’ ‘’guhê min da’’

Arî ji pizot qeşitî, pizot ji tarîbûna agir veqetîya

Veketîya agir ji xwe, bû qadek laşê min ji bo yê cem girtinê pervana

Ez yê ji zarokekî biçûk, min awirek dilmayî kirrî

Tenê ez kesera wî vedibêjim, bi ruhê xweyî eware, ku ji şînbuna heyvekê agir girtîye

Veketîye agir ji xwe, bû qadek laşê min ji bo yê çem girtinê pervana

Rûyê min ket dengê dengbêjekî

Niha ez disekinim ji bo di ayîna ba bêm xwendin

Ey yê go qufla çîyaya li zimanê xwe daleqandîye

Ey yê go qufla çîyaya li zimanê xwe daleqandîye

Ez te di rewêrta çirokek kevn dixwînim

Tu rûyê min nexwîne

Ji ber ku ez di wextek kor de bi lalbûna çema sekîni me

traditional oriental decorative souvenirs presented in local market

10 Bêjeyên Ku Di Zimanên Cihê Yên Cîhanê De Bi Yekcarî Gelek Tiştan Vedibêjin

Mîla K.

Hûn carinan difikirin “gelo dê çi biqewime heke tenê peyvek ji bo hestên ku ez niha hîs dikim hebe”?

Di zimanên cihê yên cîhanê de mînakên vê hene. Wateyên van bêjeyan dikare we matmayî bihêle ji ber ku hûn dikarin matmayî bimînin ku watedayîna wan di yek peyvê de heye.


Fernweh – Almanî: Fernweh hesreta cihên ku we qet bi nas nekiriye û berê nedîtiye vedibêje. Ger ev hesta ku dilhebên gerê carinan jê derbas dibin peyvek ba, ew ê Fernweh bûya.

Sobremesa – Îspanî: Wateya wê ew e ku dema xwarin xilas bû, li ser masê rûne û sohbet bike, Sobremesa. Ma vê peyvê sohbetên bextewar û vexwarina çayê piştî xwarinê li ser maseyên girseyî yên qelebalix nehat bîra we?

Gökotta – Swêdî: Ma we qet berê xwe daye hilatina rojê, berî ku bajar şiyar bibe, ku hûn li dengên çûkan guhdarî bikin? Gökotta, li vir peyvek heye ku wê kêliya aram diyar dike.

Litost – Çekya: Têgihîştina ji nişka ve ya bêçaretiya kes û ji ber vê yekê êşkenceya li ser xwe, Litost.

Pochemuchka – Rûsî: Pochemuchka ji kesên ku gelek pirsan bi rûsî dipirsin re tê gotin. Hûn peyvek dizanin ku dikarin yekem mirovên ku di carekê de têne hişê we diyar bikin.

Esprit de l’eslacier – Fransî: Dibe ku her kes bi kêmanî yek carî vê jiyabe; Gava ku hûn piştî ku nîqaş xelas bû di dema nîqaşek devkî de hûn ê çi bibêjin ji bo vegotin an rastkirina xwe. Gava hûn bi xwe bimînin, “çima min ew jî negot?” ramînê.

Lagom – Swêdî: Lagom bi swêdî tê wateya “ne zêde û ne kêm, tenê rast”. Lagom bi dîtina hevsengiya di tevliheviya jiyanê de gihîştina bextewariyê îfade dike. Hema hema di her pirsgirêkê de ji tundrewan dûr xistin û gihîştin xala navîn tê vê wateyê ku Lagom pêk hatiye.

Schadenfreude – German: Ew tê wateya razîbûn û şahiya ku ji ber bûyerek xirab û bêşens ku bi kesekî / a din re çêbûye.

Shouganai – Japonî: Em dikarin bibêjin ku ev bêjeya qala bêkontrolkirina rewşek hatî jiyîn dike, tê vê wateyê ku heke hûn tiştek bikin jî çare tune, tu çare tune, ew li gorî şêwaza Japonî tê. Her çend ew peyvek negatîf xuya dike, ger hûn nekarin wê kontrol bikin, aliyek wê yê erênî heye ku li ser wê bifikirin û li ser wê bisekinin.

Tsundoku – Japonî: Divê ez bibêjim ku ez pir ecêbmayî mam dema ku min bihîst. Tsundoku, ya ku min wekî peyvekê dest bi lêkolînê kir, di heman demê de wekî nexweşiyek derbasî wêjeyê jî bûye. Wateya Tsundoku kirîn û stendina pirtûkan bi Japonî ye û nexwendina paşê. Bê guman, pirtûk hene ku me çend caran kirî lê nexwendin, lê ev peyv rewşê vedibêje ku her carê yekê / a nû li pirtûkxanê zêde dibe û naxwîne.

anonymous person with binoculars looking through stacked books

12 TEORIYÊN ŞAŞ ÊN DERBARÊ CAMÊRIYA MIROVAN DE

Mark Strauss

Gelo kujer in? Hîppî ne? Alavçêker in an aşvan in? Zanyaran li ser camêriya mirovan heta niha tu agahî piştrast nekirine. Gelo çima û çawa mirov bûne camêr?

Ev mirov çi afirinde ne! Di vê mijarê de her kes hemfikr e. Baş e tevî Homo Sapiensi û dev ji meymûnên din jî berdin, di navbera wan de çi cudahî heye? Bav û kalên me ev cudahî çawa û kengî bi dest xistin. Di sedsala borî de li ser vê mijarê gelek teorî hatin bilêvkirin. Hinek ji wan tevî teoriyên derbarê peresîna mirovan, mirovên xwediyê teoriyê jî derbarê serdema jiyana xwe de hin agahiyan dide.

Hefteya borî cureyekî ji mirovan Homo Naledi hate dîtin û dengekî mezin veda. Dîtina vî hin pirs li dû xwe anîn. Di peresîna me de çi bû sedem.

Em Alavan Çêdikin

Di sala 1944’an de antropolog Kenneth Oakley di gotareke xwe de gotibû “çêkirina alavan mirov cudatir dike”. Wiha bi lêv kiribû ku “meymûn hêmanên ku dibînin wek alav bi kar tînin”. Lêbelê neqşdana dar û keviran a li gor armanca karê xwe bi temamî xebateke kevn a mirovan e”. Louis Leakey di destpêka salên 1960’an de çêkirina alavan û pêkhatina mirovan girêdayî cureyê Homo Habilis ango “Zilamê Jêhatî” ya beriya 2,8 milyon salî ya li Efrîqaya Rojhilat kiribû. Lêbelê Jane Goodall û lêkolînerên din diyar kir şempanze jî şiv û darikan dineqişînin û bo nimûne pelên dareke biçûk jê dikin û vê darê ji bo girtina kêzikan bi kar tînin. Herwiha qijikên bêdest jî xwediyê taybetmendiyên jêhatî ne.

Em Kujer in

Li gor antropolog Raymond Dart pêşrewên me ji meymûnên dijîn cudatir wek jîndareke goştxwar veqetiya. Ango pêşrewên me “bi awayekî hov ajalan desteser dikirin, heta mirinê li wan dixistin, lebatên wan jê dikirin, bi awayekî xwînrêj goştê germ xavexav dixwarin”. A niha ji me re belkî seneryoyeke bêmane were lêbelê Dart di sala 1953’an de bi navê “meymûnê kujer” bi gotarekê behsa vê teoriyê kiriye û piştî şerê duyem ê Cîhanê lê bes karîbû ji xwe re eleqedarek bibîne. 

Em Xwarina Xwe Par ve Dikin

Di salên 1960’an de meymûnê kujer çû, meymûnê hîppî hat. Antropolog Glynn Isaac hin bermayiyên ajalan dîtin ku vî tiştî zelal dike: “ji bo parvekirina goşt ya ligel hemû civakê ajalên nêçîrkirî ji cihê nêçîrê ji bo deverên din tên veguhastin”. Li gor Isaac parvekirina xwarinê hewce kir ku ka xwarin li ku derê tête dîtin û agahiyên derbarê vê de were parvekirin. Li ser vê yekê jî ziman û tevgerên din ên mirovî bi pêk hatin.

Bi Awayekî Tazî Avjenî Dikin

Beriya demeke nêz Elaine Morgana ku ji bo televîzyonan belgefîlman dinivîse diyar kir sedema ku mirov ji prîmatan cudatir e ev e ku bav û kalên me li deverên cuda di nav avê de an jî li nêzê avê rastî peresînê hatine. Bi weşandina mûyên bedenê xweştir avjenî kirin û bi saya meşa li ser du piyan di nav herî û çarçîqê de bi rihetî meşiyan. Teoriya “meymûnên avê” di warê zanistê de zêde pere nake. Lêbelê di sala 2013’an de David Attenborough piştgirî da vê teoriyê.

Em Hin Tiştan Hildiavêjin

Arkeolog Reid Ferring pê bawer dike ku gava bav û kalên me dest bi hilavêtina keviran a bo derdorê kirine vê carê bûne mirov. Ferring li Gurcistanê li warê kolandinê ya 1,8 milyon salî ya Dmanisiyê hin delîl dîtinr ku vê demê Homo Erectusên ku li wê derê dijiyan ji bo ku ajalên bi ser nêçîra wan de girtine biqewirînin dest bi hilavêtina keviran kirine. Ferring dibêje “mirovên ku li Dimaniyê dijiyan gelek biçûk bûn”. “Wê demê cîwar bi pilingên mezin tijî bûn û heke wisa be ew mirov(!) çawa li ser xwe mane?, Çawa ji Efrîqayê hatine vê derê. Hilavêtina keviran bersiva van pirsan dide.” Li gor Ferring kevir avêtina ser ajalan pêdivîya civatê tîne û bi saya vê jî mirov bûne civatparêz.

Em Nêçîrtiyê Dikin

Li gor gotareke sala 1968’an ya antropologên bi navê Sherwood Washburn û C.S. Lancaster nêçîrtitê ji hevkariyê bêhtir rê li ber tiştên din vekir. Gotar wiha dibêje: “bi temamî hişê me, berjewendiyên me, hestên me û jiyana me ya esasî ya civakî, berhemên peresînê ne ku me ji bo nêçîrtiyeke serkeftî adapte dike”. Bo numene, mejiyê me li ser fikrîna nêçîran ka li ku derê ne û em ê kengî bibînin her ku çû mezintir bû. Ev teorî dide nîşan ku di navbera zayendan de ji bo nêçîrtiyê kar parvekirin hebû û jin bêhtir wek berhevker dihatin hilbijartin. Li ser vê yekê jî ev pirs derdikeve holê: Çima mejiyê jinan jî mezin e?

Em Ji Bo Xwarinê Dikevin Têkiliya Zayendî

Heke hewce be em zêdetir bibin spesîfîk, pêşabûna yekhevserî. Di sala 1981’an de li gor C. Owen Lovejoy serdema herî girîng ya peresînê beriya 6 milyon salan bi derketina yekhevserî pêk hatiye. Heta vê demê zilamên tund û hov zilamên din dûr dixistin û bi hevsera xwe şa dibûn. Herwiha jinên yekhevser jî di peydakirina xwarin û mezinkirina zarokan de kîjan mêr serkeftî bûya diçûn ew hildibijartin. Li gor Lovejoy bav û kalên me ji bo ku destên wan serbest bibe û bila bikaribin bêhtir xwarin bibin li ser du lingên xwe dest bi meşê kirin.

Me Dest Bi Xwarina Goştê Pijandî kir

Mêjiyên mezin û pêşketî birsî dibin- madeyê gewr li gorî masûlkeyan 20 qatî zêdetir hewcedarê enerjiye ye. Li gorî hin lêkolîneran dema mirov tenê bi nebat an jî gihayan bihata xwedîkirin, wê demê ne pêkan bû ku mêjiyên me bi pêş ketena. Li gorî vê teoriyê mêjiyên me, beriya 2 û 3 milyon salî dema ku xurekê ji aliyê proteîn û rûn ve dewlemend “goşt” xwar, mezin bû û bi pêş ket. Li gorî mirovnas Richard Wrangham kal û pîrên me, dema xwarinpijandin kifş kirin, êdî ji bo kutan û cûtina goşt pir hindik enerjî xerç kirin. Xwarinpijandin taybedmendiyeke însanan e û ji bo helandin û hezmkirina xwarinan tiştekî gelekî girîng e. Bi vê yekê teserûf hat kirin û ji bo mêjiyên me bêtir enerjî ma. Pişt re jî ev mêjî bi zanebûnî bi qasî ku bibin goştnexwer an jî vejetaryen bi pêş ketin.

Em Bi Karbonhîdradê (pijandî) Zikê Xwe Têr Dikin

Li gor lêkolînekê ku beriya çend rojan hatiye weşandin dibe ku xwarina karbonhîdratan li ser mezinbûna mejiyê me tesîrek pêk aniye. Mezinên me gava carekê pijandina xwarinan kifş kir, piştre kok û xwarinên din ên binîşast ji bo mêjiyê me bûn xwarinên nuwaze. Çawa be ji goşt hêsantir dihatin dîtin. Herwihiha enzîmeke bi navê amîlaz a di tifa me de heye rê li ber vekir ku karbonhîdrat perçe bibe û veguhere gilîkozan. Ji University College Londonê genetîkzanê peresînê Mark G. Thomas diyar kir ku DNA’aya me gelek kopyayên genên amîlazê dihewîne û ev rewş jî rê li ber vedike ku mejiyê me bi lezgînî bi pêş bikeve.

Em Li Ser Du Lingên Xwe Dimeşin

Gelo dibe ku destpêka meşa bav û kalên me ya ji daketine dar û xişan bibe sedema serdema krîtîk ya peresînê. Alîgirên “Teoriya Savanê” dibêjin sedema vê beralîbûna adabtasyonê ya ji ber guherîna kişweran e. Beriya 3 milyon salan gava Efrîqa ziwa bû daristan jî ber ku ber bi biçûkbûnê ve çûn û palas[1] jî wekî riwekeke bingeh lê hatin. Bi vî awayî jî jîndarên ku di navbera gihayên dirêj de ji bo şopandina dirindeyan avantejeke baştir derxist holê. Ev îdîa jî li Etiyopyayê bi kifşkirina sala 2007’an a Ardipithecus ramidusê mirov derket holê. “Ev herêm bihêwî û dar û daristan bû lêbelê ‘Ardi’ dîsa li ser du lingên xwe dimeşiya.

Em Xwe Vediguherînin

 Dîrektorê bernameya Human Originsê ya Smihsonianê, Richard Potts îdîa dike ku ne tenê bûyerek, di kişwerê de guherînên cuda jî peresîna me beralî dike. Dibêje “beriya 3 milyon salan derketina cureya mirovan” û  “ev rastî guherînên dijwar ên kişwerên ziwa û bihêwî tên”. Li gor Potts prîmatên ku li hemberî guherînên herî pêdandî û dijwar ên peresînê adapte bibin tenê dikarin bi awayekî sererast bijîn. Yanê çiqas li hemberî zehmetiya peresînê bisekine ewqas baş adapte dibe û bi guherînên genan heta roja me tên. Ango “Ya ku mirovan dike mirov, lihevkirina ligel kişwer û siruştê ye.”

Em Dibin Yek û Êrîşkariyê Dikin

Antropolog Curtis Marean li ser binyata mirovan daxuyaniyek dide ku li feraseta me ya îroyîn tê. “Em mezintirînê cureyên dagirkeriyê ne”.  Bav û kalên me piştî ku bi deh hezeran sal li parzemînekê jiyiyan piştre li cîhanê belav bûn. Ev yek çawa pêk anîn?. Li gor Marean ev girêdayî genetîka me ya hevkar e. Ev jî ne xêrxwazî ye, ev avabûneke wisa ye ku di bingeha xwe de pevçûnê dihewîne. Yanê mirovan bi rik û pevçûnxweziya xwe alîkariya hev du kiriye ku heta îro hatine. Her çi ev pevçûn bi tundî û bi hesûdî be jî di veguherîn û serdembûna mirovan de roleke mezin listiye. Mirovên ku bi hevkarî tevgeriyan li hemberî mirovên dijber bi ser ketin û genên wan di jiyanê de man. Marean dibêje “zanebûna û zanyariya bav û kalên me gava ligel hevkariya wan civiya û wan zûtir xwe li gor derdorê sererast kir.” Marean axaftina xwe wiha didomîne “Di heman demê de gavên nûjen jî li dû hevkariyê hatin û rê li ber vebû ku teknolojiyên dîrokî yên wek çekên tên hilavêtin derketin holê.”

Çi Ji Wan Teoriyan Şaş in?

Piraniya van teoriya pesnan heq dikin, lê pêşdaraziyeke hevpar a hemûyan heye: vê yekê diparêzin ku mirovahî dikare ji aliyê taybedmendiyek an jî komek taybedmendî ve bê danasîn û herwiha wê şaşiyê parve dikin ku mirovahî, riya ku teqez diçe Homo sapienseyê ku ev di peresînê de xala herî girîng, vedike.

Lê belê kal û pîrên me ne texteyên ceribandinê bûn. Hewl nedidan ku ber tiştekî ve veguherin, ew Australopithecus û Homo erectus bûn ku bes hewl didan di cîhanê de li ser piyan bimînin û bijîn. Û tu taybetmediyên wan ên ku bi pêş xistibûn bi tena sere xwe, ne mîladek bûn; lewra tu carî encamên ku derketin holê, ne ew tişt bûn ku wê qet pêk neyên û mirov negihêjê: kesên ku alavan çêdikin, keviran difirînin, goş û kartolan dixwin, ji bo tevkariyê pir jêhatî ne û bi hêsanî bi kes û tiştan re li hev dikin, ev meymûnê kujer ku xwediyê mêjiyekî ecêb mezin e, em in û em niha jî veguherîna xwe didomînin…

Dîstopyaya George Orwell – 1984

Fexrî Uluğ

George Orwell ku navê wî yê rastî Eric Arthur Blair e, bi hêza pênûsa xwe, bi şêweyekî dîstopîk cîhaneke dûrî texmînên mirov ava dike. Di afirandina vê cîhanê de bi ser dikeve, lê mirovên ku di vê cîhanê de dijîn, di jîyaneke bextewer de bi ser nakevin. Lewre temama mirovên vê cîhanê di bin desthilatdarîya Partîya zordest de dijîn, li gor daxwaz û hêvîyên wê tevdigerin. Tiştê ku destûr jê re heye tenê hezkirin û îtaeta ji partîyê re ye. Dikarin heta ku ji wan were ji partîyê hez bikin, pê bawer bibin, jê re bixebitin, di vî warî de azad in. Lêbelê dîtina şaşî û kêmasîyên partîyê, rexnekirina wê ne azadî ye, dijminayî ye.

Lehengê sereke Winston, ku endamê partîyê ye, ji alîyê tenduristîya xwe de qels e, nexweş e, lêbelê di hişmendîya xwe de hişyar û biaqil e. Şaşîyên ku partî dike dibîne. Di vê mijarê de fikirên xwe di rojnivîskekê de dinivîse… Winstonê ku endamê partîyê ye lewma destûra wî tuneye ji jinekê hez bike, rojekê pêrgî Juliayê tê. Li hemberî hemû qedexeyan, jîyaneke nepenî bi Juliayê re dijî, dil û mejîyê xwe jê re vedike û zayendîya xwe pê re dijî. Lê hayê wan jê tuneye ku çavên Birayê Mezin(Big Brother) li ser wan e. Di bin zilim û zora desthilatdariyên totalîter û despotîk de raman, evîn, dîrok, bi kurtayî mirovahî çawa dimeşe, di vê romanê de tê vegotin. Orwell sernavê pirtûkê xwest ku bike ‘’Mirovê Dawî Li Ewropa’’ lê ev fikr guherand û sernavê pirtûkê kir 1984.

Orwell ne tenê bi sernavê pirtûkê, di heman demê de li ser dirokê jî xwest ku guhertinê bike. Diroka ku xwest 1980 an jî 1982 bû. Lêbelê di dawiyê de biryar li ser 1984’an danî. Nivîskar dema ku pirtûk dinivisî di heman demê de jî bi nexweşiya weremê re di pevçûnê de bû. Orwell berî ku pirtûkê binivîse di BBCê de wek propagandakarekî dixebitî. Wekî ku Orwell pirtûk dinivîsand, ew bi rastî di bin çavdêriyê bû. Orwell ji bo gotar û xebatên xwe ji hêla hikumeta Brîtanî ve di bin çavdêriyê bû. Raporên istixbaratê eşkere kirin ku wî ‘’ramanên pêşbinî yên komunîst’’ û ‘’cilûbergên Bohemîan li xwe dike’’.

2+2=5 dirûşmeyek ku Partiya Komunîst bi rastî kar dikir.(di yekîtiya Sovyet de 2+2=5 binavkirin û nexşeya plana pêşveçûnê ya 5 salan bû) Orwell ji kargeha xwe ya li BBCê siruş girtibû û navê ku ‘’odeya no:101’’ lê kiribû ku wî di pirtûkê de cihê ku hûn ê li ber her cureyên şkenceyê bin.

Tê texmîn kirin ku Orwell, lehengê Julia ji jina xwe yî duyem Sonia Brownell ê model girtiye. Orwell, 7 meh piştî weşana 1984’an mir.

Wergera Kurdi ya pirtûkê Salih Agir Qoserî kiriye û ji weşanxaneya Lîs ê derketiye.

Zanyaran Mêtodek Hêsan Kifş Kirin Ku Tu Dê Hema Hema Her Tiştî Bibîr Bîne

Mîla Kurdewar

Gelek ji me bi rojê bi jibîrkirinê re têdikoşin. Lêkolînên zanistî di derbarê bîr û ji bîrnekirinê de rastîyek girîng vedît. Li gorî van lêkolînan, awayê çêtirîn ku meriv tiştek bi bîr bîne xêzkirin e.

Zanyarên ku beşdarî lêkolîna Zanîngeha Waterloo ya Kanadayê bûne difikirin ku rastiya xêzkirina wêneyan ew qas bandorê li bîrayê dike ev e ku ew gelek faktoran vedigire. Ji ber vê yekê xêzkirin dihêle ku bêtir beşên mêjî bi çalakî werin bikar anîn.

Heke hûn yek ji wanên ku dibêjin “Ez di xêzkirinê de pir xirab im”, hûn ne hewce ne xem bibin. Heman lêkolîn dibêje ku hûn ne hewce ne ku baş xêz bikin da ku hûn sûdê ji nehfên bîranîna xêzkirinê bigirin.

Xêzkirina wêneyan karekî pir hêsan e û dikare di jiyana rojane de bi hêsanî were sepandin da ku bîranînê baştir bike.

Di vê lêkolînê de, lêkolîneran bi 48 beşdarên cûda re xebitîn, nîvê wan 20 salî û nîvê din jî di 80 salî de. Gotinên cihêreng ji beşdaran re hatin pêşandan. Ji wan hat xwestin ku herdu peyvan û taybetmendiyên wan ên laşî binivîsin û ya ku ew temsîl dikin xêz bikin.

Piştî demekê, ji beşdaran hat xwestin ku bi qasî ku dikarin peyvan bibîr bînin. Mezinên ciwan di bîra xwe de ji mezinên pêşkeftî çêtir bûn, lê her du koman çêtir peyvên ku wan kişandibûn bi bîr anîn.

Ji ber vê yekê, ji bilî girtina notan, bi destxistina adetek xêzkirinê dikare di jiyana me de rehetiyek mezin jî peyda bike. Hûn dikarin ji bo vê yekê sepanên dijîtal bikar bînin. Lêbelê, em hîn jî karanîna kaxez û pênûsê pêşniyar dikin. Me li vir sedema pêşniyara xwe vegot.

Gulderen Yaşar

Werger: Mila Kurdewar