Lêgerîn û Bihuşta Xezalan

Kadîr Stêra

Di vê nivîsê de, em ê berî bidin Bihuşta Xezalan û pala xwe bidine qurmê darekê. Em ê dîmênên pastoral li wir temaşe bikin û bidine pey xeyalên xwe.

Ew xeyalên ku vê gerdûnê bi me şêrîn dikin. Wê ev berhem jî, di wê gerdûna xwe a xeyalî de, pir tiştan li ber çavên me şêrîn bike. Wê dêya me, li wir ji me re qala çîroka Hesenîkê Gavan bike û em ê di çîrokê de xwe wenda bikin. Bihuşta Xezalan ji aliyê Eyşana Beravî ve hatiye afirandin,  bi dilê xwe ê xwezayî, xwe ji êşên xwe rizgar kiriye û berê me dide Bihuşta Xezalan. Her çiqasî wê ev berhem afirandibe jî, ew ne bihuşta wê  tenêye; ew Bihuşta kesên wenda ne, ew kesên ku dixwazin bi Xezala xwe re an jî, bi Erebê Ûnisê xwe re li ber şewqa heyvê bi hevdûre şa bibine ye.

Wekî ku wê jî got : ‘‘Ev romana jinên bedew û mêrên bedewe.

Ma mirov bi dûv xewnan dikeve! Ji bo dîtinekê, dînitîyek kiribû.”

 (Beravî Eyşana, Bihuşta Xezalan – Weşanxaneya Lîsê, rûpel: 63)

Mirov bi dû xewnan dikeve û pir caran di wan xewnan de jî, xwe wenda dike.

 Ji bo dîtinekê divê pêşî lêgerînek hebe û bere wê lêgerînê li heqîqetê be, berê wê li civakê be. Ew lêgerîna me li ser esasê civakê nebe, em ê di nava hîçîtiyekê de têk biçin.

Em ji bo dîtinek li ser esasê heqîqetê ava bûye, xwe di nava rûpelên berhemê de wenda dikin. Ev berhema  fantastik, didaktik û epîk ji xwe re derdek kiriye bar û dixwaze rêyekê li ber me veke. Geh bi bûyerekê geh jî rasterast bi rêya wan hevokên ku bêhna helbestê difurînin re dixwaze şîretan li meriv bike. Carinan bi peyamên vekirî û carinan jî, bi peyamên girtî dixwaze em di kesayeta xwe de hin tiştan bikujin û hin tiştan ava bikin. Em mirov in, me şîrê xav vexwariye. Bi qasî qenciyan xerabiyên me jî hene. Ji ber vê em berê xwe didin lehengan û belkî hemû kesê/a ku ev berhem xwendibe ev pirs ji xwe re kiribe : ‘‘Gelo ez kîjan leheng im?”

Ji meşa mirovatiyê hetanî vê roja me, trajediya me a herî mezin e lêgerîn.

Hertimî em mirov,  di nava lêgerînekê de wenda dibin û ev lêgerîn meriv kûr dike; lê gava meriv vê lêgerînê jî ji adetê derdixe em ber bi dînitiyê ve diçin. Ew a ku meriv bi ber dîniyê ve dibe, ew heqîqeta em dûrî civakê lê digerine. Heqîqet çiye? Em xwedî çend kesayet in? Gava em vê berhema Bihuşta Xezalan dixwînin, li ser kesayet û binhişa xwe jî, em kûr dibin û em li xwe hay dibin bê em çi dikin. Belê. Bihuşta Xezalan peyamekê dide û ji me re dibêje :‘‘Hêz û hêrsa ji adetê derketî, evîna ku em ji heddê wê zêdetirîn dijîn, xisarê didin ruhê meriv.’’ Afirînera Bihuşta Xezalan, bi alikariya lehengan hin pirsan ji me re dike û her çiqasî bûyerên diqewimin fantastik bin jî, em berê xwe didin vê gerdûna em têde dijîn. Li aliyekî serdestî û li aliyê din bindestî, bi destxistina hêzê, rêya desthiladariyê vedibe. Xizanî û dewlemendiyê nîşanî me dike û bala meriv dikşîne ser jiyanek wekhevî. Pêşî divê edalet hebe an jî wekhevî? Eyşana Beravî bi haweyekî serkeftî, berê meriv dide wê gerdûna berhemê û  pir caran, bi haweyekî didaktîk peyamên xwe dide.

‘‘Ma çi yê te ji hinekan kêm e? rûpel : 28

Ax xwezî, xwezî ji xêra mala Xwedê re ne qîza Mîr Xalid bûya… Bila qîza gavanekî bûya, bila qîza qereçiyekî bûya, lê ax ku nîn e.” rûpel :100

Eyşana Beravî, Bihuşta Xezalan, Weşanxaneya Lîsê, 

Meriv, vê berhemê dixwîne famdike bê afirîner dixwaze derbê li çi bixe.  Li aliyekî  modernîzma kapîtalîst, li aliyê din modernîzma demokratik.

Meriv bixwaze jî, ne dikare bi temamî xwe ji vê modernîzma kapîtalîst xelas bike û ne jî dikare ji sedî sed jiyana modernîzma demokratîk bijî.

Li aliyekî Hesenîkê Gavan û li aliyê din Mihemedê Sêrtî. Dilê Hesenîk paqije, hêzê bi dest dixe; lê heger bixwaze dikare bi wê hêza xwe Qesra Mîr Xalid bi dest bixe û bibe xwediyê qesrê; lê desthilatdarî nayê bîra wî. Ew ê ku li pey hêzê ketiye û çavên wî di Qesra Mîr Xalid e heye Mihemedê Sêrtî ye.

Em dikarin bêjin ku di vê serdema modern de em tê de dijîn pir kesên wekî wî hene û ji ber ku xwe nabînin berê xwe didin xerabiyan.

Mihemedê Sêrtî, bindestê Mîr Xalid e û dixwaze bibe serdestê wî. Ji ber vê armancê jî, di tarîtiya xwe de wende bûye û li pey hêrsa xwe ve diçe, dixwaze ku hêzê bi dest bixe. Rûyê Mihemedê Sêrtî, li xerabiyê ye.

Gelo Mihemedê Sêrtî, ew xerabiya xwe bidîta, wê êdî bi çi hawayî nêzî xwe bûbûya? Wekî ku xayinek, hay ji xayintiya xwe tunebe û hertimî derbê li başiyê bixe. Xerabiya Mihemedê Sêrtî tûje. Em dikarin li halê xwe bifikirin û bêjin di kesayeta me de Mihemedê Sêrtî, çiqasî konê xwe vegirti ye? Em çiqasî xwe nas dikin û hay û bayê me ji xerabiyên me hene?

Mîr Xalid, her çiqasî hêza wî hebe, dewlemend be jî, xerabiya wî ne tûje. Ji ber ku Hesenîk, gundiyên wî maxdur kirine li mexduriyeta wan difikire; lê dîsa jî di Qesra xwe de dijî û ne aîdê civakê ye. Mereq dike, bê Hesenîk çima nema gavantiyê dike. Hesenîkê Gavan, di navenda civakê de ye, ew ji Mîrekî bêhtir xwezayî ye çiqasî nêzî xwezayê be, ew qasî dibe xwe, herî pir ew civakê dinase. Lê dewlemendî çavê meriv vedike, deriyê dilê meriv digire. Lehengên gerdûna  berhemê pir nêzî kesayeta mirovên vê serdema modern in. Di vê berhemê de pir caran em disekinin û li têkîliyên xwe difikirin.

Carinan bêhna me teng dibe, carinan bêhna me fireh dibe. Em didin dû vebêjer Hesenîk û her ku rûpelan dizîvirînin meraqa me zêdetir dibe. Tişta berhemekê xweş û geş dike meraq û wenda kirina me a di nava berhemê de ye, xwe dîtina di lehengan de ye. Berhem me dikşîne nava gerdûna xwe. Em xwe di Bihuşta Xezalan de hîs dikin û xwe ji bîr dikin. Di nava wê efsuna wê de, Bihuşta me a çar perçe hate bîra min. Belkî ji bo ku Bihuşta me a çar perçe wêran bûye hin tişt ji me kêm in, em hê temam nebûne, wekî ku di berhemê de hin bûyer temam nebûne, em jî li Bihuşta xwe a xezalan digerin. Lehengê vê berhemê em bixwe ne. Min ev di jiyana xwe de hîs kir.

Berî çend rojan piştî xwendina pirtûkê, di rêwîtiyekê de, çavên min li gavanekî ket. Li deştekê bû. Gava min ew gavan dît, di cihê cî de Hesenîkê Gavan hate bîra min. Dîsa min berî dabû Bihuşta Xezalan. Vê carê Pîresêhr li wir bû, Xezala keça Mîr Xalid, li wir bû, Erebê Ûnis li cem wê bû. Xezala ku ji Bihuştê hatibû qesrê li wir bû. Ev berhem di jiyana xwendekar de temam dibe. Di dawîyê de meriv şaşomaşo dibe û kêfa meriv tê. Vê carê Beko Ewanê, ku di kesayeta Mihemê Sêrtî de, derdikeve hemberî me têk diçe.

‘‘Divê kuştina tu kesî ji deste evdên Xwedê nebe. Ku kuştenekî wî hebe kê ruh dabe bila ew bistîne wî ruhî.” (Eyşana Beravî, Bihuşta Xezalan, Weşanxaneya Lîsê, rûpel: 124)

Mêr li derdora xerabekî kom dibin, wê ji ber xerabiya wî canê wî bistînin; lê jinek; Xezala keça Mîr Xalid pêşiya vê digire. Berî Mîr Xalid, Erebê Ûnis werin hewara wê hêz di destê Mihemedê Sertî deye, bi wî mêjiyê desthilatdar dike zerarê bide Xezala pîvana bedewiyê. Lê ji nişkê de çîrok serobinî dibe. Bi hatina lehengên din êdî hêz dikeve destê Xezalê. Min ev cîh şiband replîka fîlmê bi navê ‘‘DOGVILLE’’. Di vî fîlmî de jî, mekanek xeyalî hatiye avakirin û lehenga jin a sereke em ji nişkê de li wî mekanî dibînin. Kûçikek xeyalî navçeyê diparêze. Ji xwe navê fîlm ji ber vî kûçikî tê. Di vî fîlmî de jî, armanc bal kişandina ser modernîzma kapîtalîste, pêşî ew jinik bindestê wan e, hemû pîsitî têne serê wê, herkes wê bi kar tîne, hetanî qaşo hezkiriyê wê dixwaze derbê lê bixe. Piştî ew qas xerabiyan di dawiya fîlm de hêz dikeve destên wê. Di navberê de dimîne. Meriv dibêje ka dê çi bibe? Ji nişkê de, demançeyê ji deste bav digire û hemû kesên li wir dikuje. Heger Xezala keça Mîr Xalid, bi qasî wê xerabî bihatana serî belkî wê jî Mihemedê Sêrtî bikuşta; lê dîsa jî çiqas wekî xerabiyên di wî fîlmî xerabiyek ne hişk be jî, mijar dişibe wê sahneya dawî a vî fîlmê hanê. Bihuşta Xezalan ew DOGVILLE ye. Di wê de jî, meriv li ser pir rêgezan difikire, wekî rêgeza; kapîtalîzmê wekî rêgeza Sosyalîzmê… Gelo hêz bikeve deste me em ê çi bikin?

Piştî ku mirov , ne qenc bin û pergala sosyalîzmê li wir hebe, dê ew pergal bi kêrî çi bê ? An feodalizm li wir hebe dê çi bibe? Mijara berhemê dizîvire tê ser hêzê, desthilatdariyê, serdestî û bindestiyê. Em dikarin bi rehetî bêjin ku Bihuşta Xezalan dixwaze ji me re bêje berî her tiştî xwe bibîne, nebaşiyên xwe bikuje û qenciyên xwe zêdetir bike. Wê çaxê dê ev gerdûn bibe Bihuşta Xezalan.

Vebêjer ji xewnê şiyar dibe, wekî perdeya tekstek şanoyê bê girtin û yeka din vedibe. Rûpelek di dawiya pirtûkê de vekirî dimîne. Em nû li çîrokê hay dibin. Piştî ew qas qaosan, çîrok hinekî zelal dibe û hêvî dibe mêvanê me.

Di vê Bihuşta Xezalan de;

– Em li resîmek xwezayî temaşe dikin.

. -Em dikarin bêjin ku ev berhem, ji xeyalan hatiye avakirin û rastiyên vê jiyana modernîzma kapîtalîst nîşanî me dike. Ev tiştekî pir balkêş e.  

– Efsunî bala meriv dikşîne. Em di bihuştê de, li evînek xeyalî digerin û ji jiyana rasteqîn dûr dikevin. Ji ber ku ev jiyana rasteqînî evîn kiriye qurbana hin tiştan, ev evîna di Bihuşta Xezalan de, evînê ji nava jiyana rasteqînî derdixe û berî dide nava jiyanek fantastîk. Ji ber vê yekê, em ê bêjin ev berhem ne cureya berhema rasteqîne, cureya berhemê herî pir fantastîk e.

-Kodên dengbêjiyê cihê xwe tê de girtine.

 Min di vê berhemê de tehma çîroka dêya xwe dît. Ew çîroka ku ji min re qal kiribû: ‘‘Jinek hetanî tu dibê bes xweşik bû, li bin darekê rûdinê û bi darikekî erde dikole. Qesrek derdikeve pêşiya wê, di wê Qesrê de wenda dibe û Pîresêhrek derdikeve pêşiya we.’’

Ew çîrok nîvco mabû; lê di vê berhema Bihuşta Xezalan de hate temam kirin. Ji Eyşana Beravî re serkeftinek mezin dixwazim û bi hêviya berhemên nû.

brown owls on a tree branch

GÛK GÛÛKKK

Eyşana Beravî

“Wellehî heke ez çîyayek bûma ji çîyayên dewleta heywanan, wê ji dêvla bombeyan dar û gul li min biçandana.”

Heteroglossîa – H. Kovan Baqî

Dengê nexweşan diteyise di camê de, cam di navbera nexweşan û çirûskên bajêr de. Li derve dinyayek bêdeng, li hindur dinyayeke bi helkehelk. Camên paceyan perdeyek tenik e di navbera tarîyê û tazîbûnê de. Qajînî ji dinyayê diçe. Ev çendeyek e êşeke xedar di nava şeqê de ye – Kî û Kî ji êşê diwelidin.

Ev paldank bê xem e. Rû’şîn, mil’şîn, pê’şîn, pal’şîn, vedan’şîn şîn şîn… Ev çendî zeman e hew xwedê zane bê çend rû qetandîye. Xwe serokwezîrê odeyê dihesibîne.

Nîvê min tev li hewayê dibe, nîvê din bi heft werîsan girêdayî.

Di destê min de pirtûkek. Devê nivîskêr tijî ye: Heteroglossîa. Tu tiştî hîs nake, tenê hîskirinê dijî. Hişê min bi vê hevokê re vedilerze, dirêj dibe, kin dibe: “Sî dirêj ez kin dibim, sî kin dibe ez dirêj dibim.” Di sîya zemên de diçin: Dadger û Bersûc, mêşên dieciqin û Kulorbadirînê darvekirî, rêwîtîya di hişê însên de û zarokê li hewşa welatekî. Zarokê li hewşa welêt, di hişê xwe de çêlekan dibezîne û hişê pîrbûna wî li ser maseya dadger e. Ne tenê li ser maseya dadger, li her cîgehên ew li wir êşiyayî ye. Bê navber digere. Ev rêwîtî tu car wê wî neke însan. Devê xwe diavêje pêsîra welêt, ji bo zikê xwe têr bike ji şîr. Belkî jî li têrbûna netêrbûnê digere, lewma senfonîya deng û rengên kurdbûnê di fetlên mejîyê xwe de digerîne. Exlaq tazî dike. Tazîbûn dibe dê, vedigere zarokatîyê. Dê dibe Sebrê. Sebrê û Surrazê di nava ruhê hev de… Qolo(Kûçik) şopgerek e, qasidê navbera zemanan e; hilm û bêhna mîtoloyan tîne îro û ya îro dibe demên mîtolojîk… Gerdûneke bê nasname, gerstêrkên bê qilafet… Kund tim dixwîne: “Gûk gûûkk, gûk gûûkkk.”

Ez û nexweşên ne nexweş. Em nexweş. Elfabe bi tîpa A’yê dest pê dike ne wisa? A û her du şeqên xwe. Her tişt ji vê navberê dest pê dike – destpêk û qedandek. Serî û bin. Cama di navbera bajêr û nexweşan de. Û ev erebe, ev çirûsk, ev sîlûet, ev bêdengî û ev himehima li ser camê. Xirxala min a ji min dirêjtir. Ez û nizanim Kî û Kî…

woman in blue dress in a library

DI EDEBIYATÊ DE DIYARDEYA XWEKUJIYÊ

Yasemîn Dervîşoglu

“Xwekujî ku heya wê çaxe wekî dînîtî, guneh, sûc û rêşaşî hat zanîn, gav bi gav dest pê dike wekî çalakiyek lehengî an jî romantîk were dîtin”. Ev tirada navdar, vê guhertina têgihiştinê pir xweş sembolîze dike: Hebûn an jî nebûn, hemû mesele ev e. Ma disekinin li dijî hemû pirsgirêkên û derbeyên ji bextê kor rûmettir e, an jî ew e ku inkar kirina jiyan li dijî hemû êşan? Mirin, xew, xew… û dibe ku xewn dîtin.

Her çiqas xwekujî bûyereke hestiyar û hewlnak bibe, ji ber ku kûrahiya hestan ew sedem dibe, ew malzemeya gelek bêhempa ji bo wêje û hunerê ye.

Xwekujî, gelek mijaran dihundirîne wekî evin, rûmet, neçarî, bêtirsî, tirsa hebûne, serhildan, meraq, nepen û hwd. û ew e ku ifadeya herî bandorker, gengaz e ji bo hemû van hestan.

Lê hûr bûyin li ser xwekujî bi rêya huner wateyê pêk tîne. Ev mijaran baştir û eşkere dike aliyê estetîka wê. Xwekujî ya ku di demên peşîn ên di hat nas kirin bi hestên wekî evîn, azwerî û rûmet; bi modernîzmê ket halê xûyabûna pirsgirêkên felsefîyê wekî tirsa hebûn, nîhîlîzm û hwd. Dinav fîlozofan ku xwekujî meşrû kir, wekî yek ji wan ku peşvê çû, li gori Voltaire, xwekujî pirsgireke azadiya ferdî û mirovatî ew e ku “koma kujeran bêbext û tirshez e ku jiyîn li ser kûreya piçûk û pêkenok e ku di nav de bi têne laş heye.” û li dijî vê kelevajî mirov bi têne dikarin bi henekî berxwebidin. Li gori Chemfort, ew e ku nîhîlîst a giran, “jiyan nexweşî ye, û mirin derman e”. Qralan û keşîşan dixwestin ku dewam bike bindestiya me bi qedexe kirina doktrîna xwekujî yê. Wan dixwest me mehkûm bikin ji zîndana bêrêder.” Chemfort xwe dikujî bi qirika xwe jê kirin piştre ku fîşeka ku ji sere xwe berdan çave wî parçe kir û wî nekuşt.

Her çiqas xwekujî ji destpêka dîroka mirovahiyê ve tê lêkolîn kirin, ew tu car cazîbeya xwe winda nekir. Mirin her tim mijara meraqdar bû û ew ê wiha dewam bike. “Helbestvanan gelek lehengî difiroşe bi gotinen wan; lê gava ku dem ji bo çalakiye werin, ne bawerim ku dikarin qayim bimînin. Ji ber ku, wateya xwekujî ew nin e ku çek bikişînin mejiyê xwe, Xwe bihilawisin an xwe biavêjin ave, gava tu wan pengav diavêje, îradeya wî asteng bûyîn winda dibe.” Beşir Fuad, di nameyeke xwe, û di noteke xwe de dibêje; “Min dixwest ji mirovatiye feyde çêbikim bi awaye zanina mirina mirovekî çawa hîs dike û dema ew dimire çawa hîs dike…” û xwekujiya ceribandiya xwe pêk tîne. Ew jî nîşan dide ku meraq ji bo nepeneke mezin weki mirin, dikari ji çi dereceyê digihîje. û ew jî heyecaneke mezin e ku mirina xwe anî bi destê xwe… Pozbilindî, xwebawerî û dilşikestî ku hûn dikarin kontrol bikin têgînê “mirin”, ya ku tiştekî îradeya mirovan qet nikarî bigihije…

Di vê kontekste de, em dikarin bifikirin wêje wekî awaye ewledare ji bo rûbarî dikevin bi tirsên hebûnê. Dema ku zehmetiyên cewherê xwe û xwe-têgihiştinê bi edebiyatê têne vekolandin, hêviya ku barê hebûnê dibe vegotina baweriya bi hêza başkirina hunerê ye.

Çavkanî 1

Çavkanî 2

BESNA XELÎLÎ

Eyşana Beravî

Wê kêlîya min qumçên ber paxîla xwe didan hev, qîrîna jinekê kerikên guhên min lerizandin. Li ber neynikê me û neynik ber devêje. Reş û mor. Awirên min û a di awêneyê de li hev asê dimînin. Sîya Besna Xelîl ode dagirtîye û sewta wê her du qumçên  ber paxîla min diqetîne, qumçik dipekin li  rûyê neynikê dikevin û va ye neynikê em pîrr kirine. 
Min perçeyên neynikê civandin, bi hev ve cebirandin û jê pirsî:
Ka ji min  porkurê re bêje bê ev çi ye?
Neynik ji derzên kûr kêlimî:
Qey tu nizanî neynika dîrokê me?
Di nava xwe de hewandiye şeş heyamên bi kul û derd. Hebandiye şêst û şeş hezar jinên bi xem û keser. Min hêdîka bi her du destên Besnayê girtin û min li ber wê çok dan.
Me şê û şêbiskên xwe badan. Ji diranên mircanî, me sî û sê morik bi benê lêvan ve kirin. Me destên xwe dirêjî bûka baranê kirin û bi enîyên xwe ve girêdan. Me qeyd û beydên di zendên xwe de kirin şûtik û bi miradê Îbrahîmkê Temo ve kir. 
Dinya kêlîyekê nezîvirî, gerdûn carekê heyirî û
ruhê Besnayê ji serê tilîyan herikî nava kefên min. Di nav kefên min de dilerizî….

Xelat;

M.Arîf Cizrewî di vê kilamê de behsa serpêhatiyên Besna Xelîlî dike.
various cryptocurrency on table

Alternatîfeke dîjîtal û pêşeroj

Jiyana mirovan her roj diguhere û vediguhere; mirov dikare bêje ku zanyarî û teknîk jî di guherin û veguhertinê de dînamîkeke bingehîn in. Di dîrokê de îcad-peyidîn sedem guhertine û bandoreke şoreşgerî kirine. Hêsankirina jiyanê, afirana qelîteyê, dirêjkirina emrê mirovan, pêşxistina takekesiyê, afirandina firsendên aboriyê û hwd. bi bandora zanyarî û teknîkê re bi hev re bi pêş dikevin.

Di roja me ya îro de pêşketina sepanên înternet û medyaya civakî wekî amûrekê, xwe li ser pêşketina muxalefet û xwebirêxistinbûnê bi bandor kiriye. Ev li ser civakê bandoreke mezin dike û her diçe pêşiya civaka muxalîf vedike. Dewlet jî dixwaze pêşî li ber pêşketina teknolojî/dijîtalê bigire, bixe bin kontrola xwe û wekî amûreke îstîxbarî bi kar bîne. Dema nikare rê li ber pêşketina teknolojiyê bigire, hewl dide biçewisîne û qels bike. Pêşketinên teknolojiyê ji bo statukoya xwe, qaşo li dijî kêmasiyan bi tedbîrên xwe rûyên tekedest ên zordestan teşhîr dike, kesên ku dîtinên teknolojîk ên şoreşger nabînin, ketin rewşeke ku “tîr bikin dahn diçe û ron bikin av diçe’’. Aşkera ye ku dewlet di vê têkoşînê de bi ser nakeve. Di her kêliyê de pêşketinên teknolojiyê û dîtinên pêk tên erênî li xaneya wê tên nivîsin.

gold and blue round logo
Photo by Karolina Grabowska on Pexels.com

Li dijî alavên dewletê, afirandina rêyan, pratîzekirin û paldayîna pêşketina zanyarî û teknolojiyê her diçe zêdetir tê tercîhkirin. Mînakên herî bibandor teknolojiya Blockchain û Bitcoin e. Pergala kapîtalîst a cîhanê temsîl dike; amûra wê ya yekane jî pere ye. Her wiha yên di cîhana kapîtalîst de xwediyê pere, xwediyê hêz û îqtîdarê ne jî. Ji ber vê sedemê jî desthilatdar li dijî bikaranîna pereyê adilane û her wiha bidestxistina pere dikarin her tiştî bikin. Li vir teknolojiya Blockchain û Bitcoin; bi bênavendîbûn, nepenî û ewlehiya xwe, bi derpêşiya sînordar dikare qewarekê di yekdestiya dewletan de veke.

Bitcoin û Blockchain

Piştî qeyrana gerdûnî ya sala 2008’an nêrîna mirovan li hemberî sektora fînansê û bankayên ku wekî keleha kapîtalîzmê dihatin pênasekirin guherî. Êdî baweriya mirovan bi dezgehên dewletê yên organîsazyona sektora fînans û bankayê dikin nemaye.

Bi wê dîrokê re fikra Bitcoin û teknolojiya Blockchainê derdikeve holê. Bankaya Lehman Brothers di îlona 2008’an de ji ber qeyrana fînansê îflas kir. Piştî du mehan bi nasnameyeke ne diyar û nasnavekî “Satoshi Nakamoto” kes an jî (komek) bi ser navê “Bitcoin: Pergala pereyê pêşîn ê elektronîk a di navbera cotan de” gotarek weşand. Di gotarê de peyama bingehîn wiha ye: “Gelî mirovan! Hev nas bikin an jî nas nekin, êdî hewceyî bi mekanîzmayên navendî nîne. Avakirina pergala qeydên daneyan ên biewle pêkan e. Ev pergal, derfetên matematîk û teknolojiyê bi kar tîne, ji ber vê jî nayê manîpulekirin û nayê xirabkirin.”

Bitcoin, girêdayî navendekê nîne û wisa jî dixebite. Li dijî bikarhêner û manîpulekirina kesan jî tedbîrên xwe girtine û xwe wekî pereyek dîjîtal aşkera dike. Ev pergal, bi teknîkeke xurt a şîfreyê li ser peymaneke daneyan tê qeydkirin. Qopyayên daneyên tên qeydkirin ji bikarhênerên din re tên şandin û tên veşartin. Di gotara Nakamotoyê de her çend peyva Blockchainê derbas nabe jî di rêbazên sepandina şekl û şemalên di gotarê de hatine dayîn, têgeha Blockchainê derdikeve holê; bi lez û bez di asta kurewî de bi pêş ket, hat pejirandin û di hêla têgeha teknolojîk de jî bi ser ket.

Şoreşa fînansî; Bitcoin

Bitcoin a teknolojiya Blockchainê pêşkeş û îspat kir, di nav xwe de li dijî cîhana kevneşopiya fînansê wekî sazîbûna şoreşgerî bû. Ev sazîbûna nû li hemberî pergala bankayê ya di qeyranê de ye, bû hêviyeke mezin.

Her wiha Bitcoin di heman demê de platforma Blockchain ye ku tê zanîn û nasîn. Cara yekem di cotmeha 2008’an de bi navê Satoshi Nakamoto gotarek hat weşandin, di naveroka gotarê de jî Bitcoin derket holê. Di serê sala 2009’an de jî wekî torek çalak ket meriyetê.

Bitcoin, bêyî otorîteya navendî û bankayan bi bikaranîna teknolojiyê re di navbera cotan de dixebite. Rêvebirina kirarî û belavkirina Bitcoinan bi komî li ser torê tê birêvebirin. Çavkaniyên Bitcoinê vekirî ne; dizayna Bitcoinê jî ji gel re vekirî ye. Kes ne xwediyê Bitcoinê ne û nikare kontrol jî bike, lê her kes dikare tev li bibe. Taybetmendiya xweser a Bitcoinê; pereyê ku nikare bê bikaranîn bi rêya Bitcoinê dikare bê bikaranîn.

Bitcoin, pergaleke nû ya pere ye, pergala xwe pêşkeşî me dike. Toreke lihevkirinê ye û pergaleke pere ya dîjîtal e. Otorîteya wê ya navendî û xwediyê wê nîne û hêza xwe ji bikarhênerên xwe digire û rêbaza dayîna pere ya di navbera cotan de ye.

Hejmera hilberîna mîqdara Bitcoinê herî zêde 21 milyon e. 10 deqîqiyan hilberîna bloqekê tê kirin. Sembola wê (₿) û kurtasiya wê jî (BTC) ye.

ripple etehereum and bitcoin and micro sdhc card
Photo by Worldspectrum on Pexels.com

Piştî derketina Bitcoinê û bikaranîna wê, gelek projeyên ku bi navê altcoinê dihatin pênasekirin bi bikaranîna teknolojiya Blockchainê derketin holê. Hejmara Coinên bi gelek armancan tên bikaranîn û qadên wan ên faliyetê heyî ji du hezarî derbas kiriye.

Blockchain û pêşeroj

Blockchain, pergala qeyda daneyên belavker e ku şopandina şîfrekirina kirariyan dike. Taybetmendiya xwe bi komkirina daneyên bi heman blokan wekî zincîrê, algorîtmayan bi hev re şîfre dike, girêdide û vedişêre. Zincîr bi belavkeran re û bi gelek kesan re tê parvekirin. Bi mînakan em dikarin vê mijarê şênber bikin.

Feraseta girtina daneyan a Blockchainê, di esasê xwe de dişibe lenûska dikandaran. Berê dema em diçûn dikanê me lenûska malê jî bi xwe re dibir. Dema danûstandin dihat kirin, hem dikandar û hem jî me di lênûskê de dinivîsand. Ev tişt ji bo ku dikandar tiştek din di lenûskê de nenivîse û neguherîne dihat kirin. Vegotina belavkeran a Blockchainê jî dişibe heman feraset e. Kesên ku li ser torê heyî û li ser zincîra bloqa qeyda kirarî heyî wekhev tên girtin. Heke kesek bê destûr li ser lenûskê tiştek binivîse, dê bi lenûskên din re bikeve nav pevçûnekê û herî dawiyê jî ji derveyî torê bê hiştin.

Bi Blockchainê re em dikarin qeydên daneyan ên guhertina wan nayê kirin û nayên manîpulekirin bigirin. Tişta ku vê teknolojiyê ev qas mezin dike ew ku pêdivî bi otorîteya navendî nabîne ye. Kirariyên ku di lenûskê de tên qeydkirin û belavbûna wan a li ser torê bi tevahî bi rêbazeke demokratîk bi rêya kompîturên ku girêdayî torê ne tên kirin. Çend hejmara tevlîbûna kompîturan zêde be dê ev qas baweriya pergalê zêde bibe.

Her wiha di roja me ya îro de, êdî Blockchain ji pereyê krîpto derdikeve û di gelek sektorên cuda de tê bikaranîn. Ji hêla rahijmendan ve tê testkirin. Teknolojiya Blockchainê, pergala hilbijartin û dengdayînê, ewlehiya sîberê, afirandin û veşartina belgenameyên giranbiha, e-bazirganî û pereyê dîjîtal, smart contracts, xizmetên tenduristiyê, pergala rêvebirina nasnameyan, deyndariya kesan, pergala kredî ya belavkaran, mafê telîfê, xizmetên şaredariyê û hwd li gelek qadan tê bikaranîn û tê testkirin. Her diçe jî Teknolojiya Blackchainê belav dibe û di jiyana rojane de tê pêşiya me. Ev tespîteke di cih de ye. Her ku teknolojî bi pêş dikeve mirov hewceyî bi navend û dewletan nabîne. Ji ber ku hewcedariya bi dewletê kêm dibe sazîbûnên alternatîf ji bo mirov û civakan pergala xwe diafirînin.

Sîdar Gullu

Çavkanî:

1-) Pirtûka Blockchain 101

2-) Nivîsên li ser înternetê

rocket launch space discovery

Xîreta Elon Musk

Bi we ez dîn im? Belê vê pirsê ji niviskarê biyogrfiya xwe dipirse, ne ku niviskar jê pirs dike ew ji niviskar dipirse…

Elon Musk

Werin em wê rewşê xeyal bikin. Tu (Şirîke) şîrketek ava dikî, ne şev ne jî roj a te heye, tu her dem dixebitî û şîrketa xwe mezin dikî hineka dikî şirîkê xwe û vebêrder pere didin ji bû şîrketa te, li ser ruyê dunyaye di nav 200 heb dewêla de xelq dikare bi saya te senc (Dayîn) wekî kartên bankayê bikarbînin yanî Paypal, û di dawiyê de tu vê şîrketa xwe 1.5 milyar dolarî difiroşî, piştî vê firotinê 165 milyon dolar pereyên germ dikeve bêrîka te, heya emrê te hebe tu dikarî nexebitî jî tu dikarî bi awayekî aram bijî, lê ew çi dike? Bi lez ji xwe çend berecot erd distîne û dora wî têl dike, heger ku hûn wisa bifikirin, ne dîn in hoker hûn pir jîr in, lewra yê dîn di şûna erd de diçe fabrîqeya roketan ava dike, belê Elon Musk diçe perê berîka tev dide ji bo fabrîqeya roketan, têrê nake diçe çend hezar dolarên kompera xwe jî derdixe û di sê endûstriyên cûda de ji sê şîrketan par distîne ji xwe re. 10 milyon dolara dide Solarcity (Enerjî) 70 milyon dolar dixe şîrketa Tesla wesayitê bi cereyan 100 milyon dolar jî dixe SpaceXê. Her sê jî pir bi rîsk in lê armanca her sê yan jî yek e, ev armanc çi ye em ê di dawiyê da fehm bikin miraq nekin. Yên di  Silicon Valley yanî li Warê Sîlîkon ê de dixebitin perê ku dest dixin dîsa ji bo tiştên teknolojîk xerc dikirin, mînak Steve Jobs şirîkek Aplle ê ye, lê erka xwe tenê ji bo tiştên teknolojîk dike lê Elon Musk serê bilind kir û çav berda asîmanan. Belê divê tu ne bi şîrketan re ger tu bi dewletan re reqabet bikî, DYA, Rûsya û Çîn li hemberê te. Werin em xeyalê xwe berdewam bikin, ji bo şîrketek fezayî ava bikî tu yê çi bikî? Wê pêngava te ya ewil çi be ango wê çawa be? Tu yê 100 milyon dolar daynî li ser masê û şîrketek yanî NASA ya ku di salê de dahata wê 19 milyon dolar e re reqabet bikî.

Elon Musk çi kiriye? Bi lez çi qas pîrtûk û kovarên li ser feza û roketan hebe dixwîne, xwe kiriye hakimê hemî van mijaran, paşiyê dema ku şîrketa xwe ava dike endezyarê ku serî lê didin re bi şexsê xwe hevdîtin dike, ji ber ku zana ye li gorî pêşniyarê endezyara ew jî fikrên xwe pêşniyar dike. Nexwe pêşiyê li ser feza û roketan pir dixwîne û bingeha xwe amade dike dûre hemî mirovên jîr li dora xwe kom dike û dest bi pratîkan dike jixwe  SpaceX ê weha ava dike lê çawa hatiye ava kirin na çima hatiye ava kirin bala meriv dikişîne, wisa tînin ziman ku di diunyayê de karên herî zor zanista roketan e, Elon Musk dikaribû li kêfa xwe binihêriya lê wî rêya zehmet hilbijart, ji pirî endezyaran re rêya kar vekir, di pişta van hemî tiştan de vîzyonek mezin heye, dibe ku rojek li Marsê koloniyek ava bikin, mirov xwedî vîzyon û klas be weha ye. Ofîsa Elon Musk li Los Angelesê di nava Şîrketên SpaceX ê de ye û di eywana ku diçe ofîsa wî de du wêneyên balkêş hene, li aliyê Çepê wêneya Marsê ya niha ango ya cemidî û xweliya sor heye li aliyê rastê jî Mars a xeyalî ango ya ku mirov li wê derê dijîn ya şîn û bi behr heye, belê armanca Elon ev e ku Marsê bîne vê halê. ” Bizanebûyîna ku mirovahî xwedî dahatûyeke ronak e ez ê mirinê hilbijêrim” Elon Musk. hûn bawer bikin an nakin ew bi we maye lê daxwaziya wî ev e. Şîrketeka wî ya din jî heye bi navê Tesla, wesayitên ku bi cereyanê dixebitin çêdike, baş an jî xerab em nizanin wê nikaribe bi markeyên wesayitên ji rêzê re reqabet bike wê têk biçe wesayitên wî pir buha ne, tu kes nastîne filan û bêvan pir tişt hatin gotin û tên gotin em van gotinan bidin aliyekî wesayitên ku çêdikin ma ne pir xweşin?

Ji dîzayna wê bigire heya teknolojiya wê gelek tên ber çevan û gelek dilê meriv dixewrînin, ne tenê dîzayn an jî teknolojiya wan wesayita di bingeha wan da dîsa ew vîzyona mezin heye, hemî patentê ku ji bo tesla hatine amade kirin ji hemî xelqê re vekiriye, kî bixwaze dikare rahijê û dikare lê zêde bike, hetta raqîbên modela Tesla jî dikarin rakin wan patenta û yên ji Tesla baştir û xweştir jî bikin. Qey ev mirov dîn e, çima wisa dike, wexta jê dipirsin weha bersiv dide: Em di keştiyeke qulqulîkî de  qala dunyayê dikin, av dikeve nav vê keştiyê me bi Tesla ji bo vê avê vala bikin wekî elbek amade kir heger hun bin hun dîzayna vê elbê parvenakin?”  Erê di wê vîzyona wî ya mezin de tirs heye, ji bo pêşeroja dunyayê ditirse, ji bo çareseriya germbûna goganî dixwaze ji enerjiyên wekî tav û avê bikar bîne, welhasil hê pir tişt hene. Belê heya niha me tenê qala jîrbûn serkeftin û kar û barê wî kirin, her çi qas niha welatiyê emerîka be jî Elon bi eslê xwe Efrîqî ye, di dinyayê de li cîhê ku herî li paş maye ji dayik dibe heya 17 saliya xwe jî li başûrê Efrîqa dijî, di nava tinebûn û şerên eşîran de zaroktiya wî derbas dibe, li gorî ku di pîrtûka biyografiya wî de dinivsîne rojê 18 seetan pirûkan dixwîne, xwendina pîrtûkan jê re tiştek rêzê ye hetta carna dawiya heftê 2 heb pirtûkan qedandiye û tiştek din li ciyê ku dijî di pîrtûkxaneya wê derê de çiqas pirtûk hebin hemiyan dixwîne hetta bi zorê ji pirtûkxanevan pîrtûkên nû dixwaze. Elon Musk wiha jî dibêje ansîklopediya Brîtanîca pir hêz da min, vî tiştî ji min re go: Di derheqê ku em tiştek nizanin de em tu tiştek nizanin. Wexta li emerîqa dibistana bilind dixwîne sê tişta ji xwe ra dixe xebat, Înternet, Enerjiya paqij û Feza, û armanca wî ya herî mezin jî ev e ku bi roketên SpaceX ê rêwîtiya fezayê bike û mirovan bibe Marsê û bîne. Ji bo temaşekirina we zor spas, heya vîdeoyek din bimînin di xêr û xweşiyê de.

Kurdish Space

black textile

GELO EM ERDA XWE ÇIQAS NAS DIKIN? 45 RASTIYÊN DINYAYÊ

Ji 10 gerstêrkên pergala tavê yek jî Erd[1] e, lêbelê derheqê Erdê de bi milyonan an jî ji milyonan zêdetir agahî hene ku nayên zanîn. Gelek zanyar û kaşîf, li ser Erdê xebatên xwe didomînin û roj bi roj derbarê Erdê de agahî û rastiyên nû kişf dikin. Me jî xwest ku em ji wan agahiyên herî balkêş ên derbarê Erdê de berhev bikin û me kir, lêbelê lîsteyeke dirêj ku tê de agahiyên bikêr û ecêb hene  derket holê. Vaye derbarê Erdê de agahiyên balkêş û ecêb. Yên ku mêjiyan berfirehtir dikin.

  1. Erd, ji gogeke bowlîngê hîn paqijtir û hilûtir e. Beravajî, kêmasiyên li ser goga bowlîngê ku nayê hîskirin, çiyayê herî bilind û okyanûsa herî kûr jî, ji 5 hezaran de 1’ê wê stûrayiya rûyê Erdê pêk tîne.
  2. ji gemara peykê ku di valahiyê de em çê dikin, kêm zêde her roj perçeyek tê û dikeve ser rûyê Erdê.
  3. Her roj, ji fezayê, bi qasî 100 ton xweliya meteor ango kevirê asîmanan, li Erdê belav dibin.
  4. Kuna Ozonê her ku diçe piçûk dibe. Di sala 2012’an de mezinahiya kunê, ji yên 10 salan piçûktir bû.
  5. Eger, ji serbihayê karbonomoksîtan (CO2) a ku di febrîkayan de tê sepandin bê hisab kirin, hêjayê atmosferê wekî pere wê bibe 4.300.000.000.000.000 Sterlîn. Bi rastî jî atmosfer pir biha ye!
  6. Li dinyayê, avahiya herî biha ku hatiye çêkirin, Îstasyona Fezayî ya Navneteweyî ye û ew bi 150 mîlyar dolar pere ve hatiye çêkirin.
  7. Li ser Erdê, candara herî hêzdar ku hatiye kişfkirin “Tardigrad” e û ew jî, di nav valahiyê de dikare 10 rojan li ser xwe bijî.
  8. Qirêjiya hewayê ya li Çînê, ji fezayê tê xuyakirin lêbelê Şûreya Çînê, ji fezayê nayê xuyakirin.
  9. Dibêjin di rojekê de 24 saet hene, lê ne wisa ye, ya rast ev e ku di rojekê de 23 saet û 56 deqe û 4 çirk hene.
  10. Di roja me de li derdora Erdê, 22 hezar heb peyk dizivire. Ji wan peykan, bi tenê ji sedî 5’ê wan dixebite, sotemeniya ji sedî 8’ê wan qediyaye û ji sedî 87’e wan jî naşixule.
  11. Meteora herî mezin a ku li Erdê ketiye, krater çênekiriye. Meteor, ji ber şikla xwe, îhtimaleke mezin, wekî kevirek li ser avê pekiyaye, li ser Erdê pekiyaye û sekiniye.
  12. Ji Erdê lîmîta bilindayiyê wekî lîmît Armstrongê tê zanîn û ew jî 19 kîlomîtro ye. Piştî vê lîmîtê, divê cilê astronotan bê lixwekirin. Ger ku neyê lixwekirin, ava ku di canê însanan de ye dê di germahiya laşî de bikele.
  13. Ji sedî 97’ê ava li Erdê bixwê ye, ji sedî 3’ê jî ava şêrîn e.
  14. Hemû qeşayên li Antartîkayê, bi qasî ava Okyanusa Atlasê ye.
  15. Di nav lîtreyeke ava Okyanusê de, bi qasî ji 13 mîlyarî yek elementa zêrîn ya gramek zêr heye.
  16. Di her çirkekê de 50 û 100 birûsk li Erdê dikeve.
  17. Ji sedî 90î gemarên di behrê de plastîk in.
  18. Tê texmînkirin ku di okyanûsan de mîlyonek heb ajal dijîn û tê texmînkirin ku ji ajalên okyanûsê ji sedî 33’yê wan tenê hatine vedîtin.
  19. Hemû geşedanên agirpijî yên li ser Erdê, ji sedî 90ê wan di bin okyanûsê de pêk tên.
  20. Kortika Marîanayê ya herî kûr ya Erdê, bi 11 kîlomîtro dûrî rûyê okyanûsê ye.
  21. Erd, di nav pergala tavê de gerstêrkek yekem e ku xwediyê tektonîka levhayê ye. Lê, eger tevgera levhayê nebûya, karbon nedihat zeyîkirin û xwarin û Erd jî niha weke Venûsê, zehf germ dibû.
  22. Kîmyewiyên ku wekî elementên hindik an jî kêm tên zanîn, bi rastî ewqas ne hindik in. Elementa lûtetyumê, di bin tebaqaya Erdê de 200 caran zêdetir ya ji dinyayê heye. Lê di nav elementên hindik de herî hindik ev element e.
  23. Ji sedî 99’ên zêran yên li Dinyayê, di nav dendika navîn a Erdê de ye, yanî em dikarin wiha bibêjin; bi qasî stûrayiya 45 santîmîtro li derdora Dinyayê bigere zêr heye. Em dikarin bi vê dinyayê bialînin.
  24. Beşa dendika navîn a Erdê 5500 santîgrad pile germ e. Ev germahî û germeyiya rûyê tavê wekî hev in.
  25. Dendika navîn a Erdê weke dilê dinyayê ye û bi qasî 2500 kîlomîtro girovereke hesin e. Tevî germayiya xwe ya tirafê[2], fişariya li ser dendika navîn a Erdê ewqas zêde ye ku hesin di vê germahiyê de nahele. Yanî ji ber fişar û giraniya Erdê dendik nikare bihele.
  26. Giraniya krîstalên herî mezin ên dinyayê, 55 ton e. Cihê wan krîstalan jî, di kanên zîvîn ên Naicayê ye ku ew di binê Meksikayê de ye.
  27. Li Dinyayê, çala herî kûr, bîra Sakharin-1 e û kûrayiya wê jî, 12.4 kîlomîtro ye. 6371 mîtro dûrî dinyayê ye.
  28. Bakteriyên li ser dinyayê yên zindî, 2.8 kîlomîtro di binê rûyê Erdê de hatine dîtin. Ew bakterî, ji bo ku jiyana xwe bidomînin, radyoaktîvîteya ku ji ûranyumê belav dibe bi kar tîne û avê wekî enerjiya tê bikaranîn diguherîne.
  29. Nêzîkî di binê Çemê Amazonê de 4 kîlomîtro dûrî ser rûyê Erdê, bi navê Çemê Rîo Hamza avek diherike. Li hin deran, berfirehiya vî çemî, digihîje 400 kîlomîtro û ev çem, di nav axê de bi tenê 1 mîlîmîtro dikare biherike.
  30. Di giraniya 40 mîlyon tonî de hebên xîz ên zêde wîtamîn dihewîne, her sal, ji Çola Sahrayê, ber bi Daristanên Amazonê ve, difirin.
  31. Li Tirkmenîstanê, kortika bi navê “Deriyê Dojehê”, ji ber gaza şidyayî ya di bin Erdê de di nav kraterekê de alaw girtiye, ji zêdetirî 40 salan bê navber dişewite.
  32. Li Dinyayê; heta niha germahiya herî bilind di sala 1922’an de, bi pileya 57.8 santîgradan ve li bajarê El Azîza yê Libyayê pêk hatiye.
  33. Li Dinyayê, heta niha roja herî sar, di binê sifirê de bi 89.2 santîgradan li Îstasyona Vosytokê ya Antartîkayê çêbûye.
  34. Li ser rûyê Erdê, nimûneyên ji jiyanê, beriya 3 milyar û nîv salî li Avustralyayê hatiye dîtin. Ev zeman ewqas dirêj e ku wê çaxê, di atmosferê de oksijen jî tunebû.
  35. Ev 2 mîlyon sal e li herêma geliya Kuruyê ya Antartîkayê ku li dinyayê herêmeke ku herî ziwa tê zanîn, qed baran nebariyaye.
  36. Heta îro, di gerstêrka me de 106 mîlyar însan jiyaye. Tê texmînkirin ku di sala 2050’an de, nifûsa dinyayê dê bibe 9 mîlyar û 200 mîlyon însan.
  37. Dibêjin, nêzîkî 5 mîlyar sal e dinya heye, lê jiyana li dinyayê bi tenê di navbera 150 û 200 mîlyon salên dawîn de heye. Yanî em dikarin wiha bibêjin; jiyan bi qasî, ji sedî 5 û ji sedî 10’ê dinyayê ye.
  38. Saharaya ku çola mezintirin a dinyayê ye, bi mezinahiya xwe ya 9 mîlyon kîlomîtroqare ve hema hema bi qasî welatê Amerîkayê ye.
  39. Tîrêjên tavê, di nav 8 deqe û 3 çirkan de digihîje dinyayê.
  40. Li dinyayê sûlava herî mezin, Sûlava Angelê ya li Venezuellayê ye û ev sûlav jî 979 mîtro ye.
  41. Parzemîna Asyayê, li ser rûyê Erdê ji sedî 30’ê deverên ziwa digire û ji sedî 60’ê nifûsa Dinyayê li parzemîna Asyayê dijî.
  42. Li dinyayê bajarê herî mezin û fireh, bajarê Mt.Isa Queenslandê yê Avustralyayê ye û mezinahiya bajêr jî 25 hezar û 427 kîlomîtroqare ye.
  43. Li dinyayê, welatê ku herî zêde cîranên wî hene Çîn e. Çîn, cîranê 15 welatan e.
  44. Li dinyayê, cih û warê herî bilind herêma Webzhuanê ya Çînê ye ku ev herêm jî, ji 5 hezar û 90 mîtro ji asta behre bilindtir e.
  45. Di sala 1991’an de ji ber bagera Cycloneyê ya li Bangladeşê, 200 hezar kes mirine û li dinyayê herî zêde însan di vê bobelatê de mirine.

Jêderk:https://www.parzemin.com/gelo-em-erda-xwe-ciqas-nas-dikin-45-rastiyen-dinyaye/

brown framed eyeglasses on books

Di Wêjeya Kurdî de 7 Helbestên Bibandor

Heya sedsala 20’an bingeha wêjeya Kurdî helbest û dengbêjî bû û mîna gelên din ên misilman, li ber cure û formên Ereb sekinî. Berhemên edebî bi piranî tenê di beşên olî û fermanên sofiyan sinordar bûn. Lê belêi ji bilî vê şêwaya kilasîk a helbestê, şêwazên cuda yên edebî piştî sala 1920’an dest pêkirin.  Di destpêka salên 1920’an de mezinahiya kilasîkbûnê çêbû, ku forma kilasîk di helbestê de parast, lê mijarên siyasî û civakî di helbestê de nexişandin. Piştî salên 1930’î pîvane cureyên erebî hate guhertin ku heta niha bi devkî de dihate bikar anîn. Di heman demê de curayên serbest diyar bûn.

Melayê Cizîrî – Şox û Şenge

Gelek helbestên Melayê Cizîrî bi bandor hene, lê ev helbest ya herî baş e. Koma Hîvronê kiriye stran.

Şox û şengê zuhrerengê ,
dil ji min bir, dil ji min
Awirên heybet pilingê ,
dil ji min bir, dil ji min
Nazikê şêrînkelamê,
dêmdurê gerden şemalê
Çiçeka terhin î vala,
dil ji min bir, dil ji min

Mela Huseynê Batêyî – Qiblegaha Aşiqan

Wêjeya Kilasîk de helbestên herî bi qîmet Mela Huseynê Bateyî nivîsandiye. Di sedsala 15’an de hevşibê wî tune ye. Ev helbestê Jan Dost xwendiye, bi pêşdarkirina û venîqaşan helbesta herî serkeftî ye.

ew çi dême şahebax e gulşena darul qerar
sed hezaran nal û awazê di bulbul çar kenar
helqe pê da bes tu hatin ‘eqreb û îlan û mar
nêrgiza şehla şepal î asemîna mêrxuzar
lebxemûş î meyfiroş î dêmpeyala kê yî tu

Arjen Arî – Ramûsan Min Veşartin Li Geliyekî

Pirtûka Arjen Arî ji weşanxana Avestayê derket û  bi pirtûkê heman navî digire. Mehmet Atli ev helbest kiriye stran.

şer de ye mîna min niha helbest jî
kengî parzinîn biwêj ji xwînê
ji êşê rêz, ji şînê çarîn
helbesta min hingî bixwîn
wê evîn jê binizile…

Şêrko Bêkes – Çar Zarok

Şêrko helbestên xwe bi piranî bi Soranî dinivîse.

li îranê
çar zarokên
faris
tirk
ereb û
kurd
wêneyê mêrikekî çêkirin
yekem, serê wî
duwem, laşê wî
sêyêm, dest û piyê wî
çarem çek danî ser milê wî!

Abdûlah Peşew – Name

Ew bixwe bi Soranî dinivîse, Mala Mehmet Atli ava be ku ev ji gotiye.

êvar e
baran hûr hûr dibare
tenê me
na ne tenê me
hemû bajar li gel min gav diavêje

tenêtî karxezalek bû
nêçirvanekî hat
nîşan lê girt
gavên min nagihêjinê

Rênas Jiyan – Janya

Em gelek kesan bi helbestê têr kiriye.

peykerekî: antîk, derîzî û mîtolojîk im, nêm ji min dihere, li
ezmanê hundirê min, qaqlîbaz firînên kamîkazeyî li dar
dixin, kovanên genimî, li ber aşên êşan, kêliyekê jî aş nabin,
aj nabin, hûr dibin û hey hûr dibin, ji elfabêtan tîpek kêm
dibe ku dimirim, w… ey waweylê janya, kezeba min dike di
devê min re derkeve ji qehra...

Cegerxwîn – Gulfiroş

Min go kî didî, can û dil bi gul,

Go: ev bazar e, dil bi kul didî.

Dil bi kul didî.

Min can û dil dan, dil kiriye qêrîn,

Go ho Cegerxwîn, dil bi gul didî.

Dil bi gul didî

Fexrî Ulug

green leafed plant beside books and mug

HIN ÇÎROKÊN KU RENGÊN CUDA DANE DINYAYÊ

Ji destanên hezar salan berê heya bi romanên modern berhemên wisa ku bandor li guherîna dinyayê û fikr û ramanên gelek nifşan kirine…Destana Homeros a Îlyadayê, bû berhemeke wisa ku ji bilî girîngiya wê ya wêjeyî, bandora wê ji serdema antîk a Grekî jî gelekî derbas kir.

Îskenderê Mezin ji temenekî piçûk ji bo ku bibe qralê Makedonyayê hatibû gihandin. Ev şahînşahiya piçûk a li bakurê Yewnanistanê ewil bi Împaratoriya Persan heya bi hemû dewletên cîranê xwe ra di şer de bû. Ji ber vê yekê diviya baş bizaniya di şer de rêberiyeke xurt ji artêşa xwe re bikira.

Gava bavê wî mir Îskender li text rûnişt. Ewil ewlehiya şahînşahiya xwe pêk anî û Împaratoriya Persan têk bir, ji Misrê heya bi Hindîstanê giş bi dest xist û axa xwe fireh kir.

Çekeke din jî di dest Îskender de hebû: Îlyadaya Homeros. Bi saya mamosteyê xwe Arîstoteles bi hûrgulî li ser vê destanê lêkolîn kiribû.

Gava derketibû seferê, ligel ku tu girîngiyeke wê ya leşkerî nebû, ji ber ku navê wê di destanê de derbas bûye li Troyayê disekine, sahneyê li wê derê hemû anîbûn ber çavên xwe. Di hemû seferên xwe de çavên wî li ser pirtûka Îlyadayê bû.

Destana Homeros, berhemeke wisa bû ku tevî girîngiya edebî, bandora wê ji agirê li wargehan û pirtûkxaneyên serdema antîk a Grekî derbas kiribû. Di vê berhemê de çanda jiyan û ramanî ya Grekî hatibû nexşandin.

Di navbera destana Îlyada û Îskender de danûstandinek çêbûbû. Îskenderê ku ji vê destanê xêr dîtibû, kir ku Grekî li erdnîgariyeke berfireh were axaftin û Îlyada xist nav pirtûkên wêjeya dinyayê.

Desthilatên piştî Îskender, bi saya pirtûkxaneyên mezin ên ku li Îskenderiye û Bergamayê ava kirine berhema Homeros gihandin pêşerojê.

Ev mînakeke berbiçav e ku bandor û girîngiya çîrokan ji nav rûpelan derketiye û belav bûye. Li gor Feylesofê Grekî Eflatûn (Platon), divê huner tenê ne li ser zewqê be, di heman demê de divê xêra wan bigihêje zagon û jiyana mirovan jî.

Meriv dikare ji herêma Mezopotamyayê Destana Gilgamêş û ji Emerîkayê jî çîroka Popol Vuh a şaristaniya Mayayan wek mînak nîşan bide. Ew destan ji bo pirsên gelek çandan ên mîna “em kî ne û ji ku hatine” bûne rê û ronkayî.

Edebiyata Çînê jî xwe dispart helbestên ku bi navê Pirtûka Stranan tê zanîn. Xwendin û nivîsandina helbestan ne tenê karê helbestvanan bû. Di peywirdariya împaratoriyê de ji bo kesên ku bixwestana werin cihên bilind ezmûn dihatin kirin. Di ezmûnan de jî li ser helbestê bi hûrgulî pirs dihatin pirsîn.

Pirtûka Stranan, li Asyaya Rojhilat helbest kir şêweyeke herî girîng a wêjeyê. Romanên ewil ên girîng li dinyayê di bin bandora helbestê de bûn. Nivîskar Murasaki Shikibu di destpêka sedsala 11an de, beriya berhema xwe Genjî ku wek romana ewil a dinyayê tê qebûlkirin dinivîse, hînî zimanê Çînî bûbû û nêzî 800 helbest di berhema xwe ya 1000 rûpelî de bi cih kiribûn.

Ereban yekem car çîroka bi devkî wek bi nivîskî nivîsand

Gava Ereb ji Çîniyan hînî çêkirina kaxizê dibin, hin çîrokên ku berê devkî bûn dinivîsin û hin berhemên mîna “Çîrokên Hezar û Yek Şevê” derdixin holê.

Li dinyayê bi saya ku hejmara mirovên xwende zêde bû, hin kişfên wekî kaxiz û çapxaneyan bandora çîrokên nivîskî zêde kir.

Keybanû Şehrazad Çîrokên Hezar û Yek Şevê dibêje

Ew çîrokên ku ji helbest û çîrvanokên destanî yên ji berê rengîntir, him aliyekî wan ê perwerdekar û him jî yê şahiyê hebû.

Di Çîrokên Hezar û Yek Şevê de bêjerê çîrokan Şehrazad behsa Qralê Pers Şehriyar dike -ku ew her şev, piştî bi her jina ku pê re radizê serê wê jê dike- herwiha Şehrazad hewl dide bi rêya van çîrokan Şehriyar bike mirovekî dilbirehm û xwedîrûmet.

Di dîroka piştî edebiyatê de jî helbest, çîrok û destanan mohra xwe li dîrokê xist. Helbestvanê Îtalyanî yê sedsala 13. Dante Alighieri di berhema xwe ya bi navê Komediya Xwedayî (it; Divina Commedia) de gava Dojeh, Bihuşt û Erafê li gor baweriya Îsevîtiyê pênase dike forma helbesta epîk bi kar tîne.

Bi ser de, Dante berhema xwe ne bi Latînî, bi zaravayekî li herêma Toskanayê nivîsandibû. Bi saya vê, zimanê ku îro em wek Îtalyanî dizanin li herêmê belav bû. Ev jî mînakeke pir baş e ku nîşan dide edebiyet çiqas tesîrê li ziman dike. 

Komediya Xwedayî ya Dante ji bo bandora zimên a li ser wêjeyê mînakeke pir xurt e. Bi saya vê berhemê zimanê Îtalyanî belav bû.

Veguherîna herî mezin a di qadê de ew e ku Johannes Gutenberg rêzik û teknîkên li Çînê pêş dixe û li Bakurê Ewropayê çapxaneyê saz dike. Bi saya vê jî pirtûk gihaştin girseyeke mezin. Wek edebî romanê mohra xwe li vê dewrê xist û wek xwînerên nû jin derketin holê û bi pirsgirêkên civaka modern re jî eleqedar bûn.

Bi Frankensteina Mary Shelleyê gavek ber bi honaka zanistî ve hat avêtin û cih de nakokiya navbera potansiyela hilweşandin û sozên ûtopîk ên zanistê. George Orwell bi berhema xwe ya 1984an û Margaret Atwood jî bi berhema Çîroka Xidamê (The Handmaid’s Tale) dan pey vê kevneşopiya nûjen.

Herwiha roman di têkoşîna welatên berpêşketinê an jî serxwebûnxwaz de tesîrdar e. Di salên 1960yî ên Emerîkaya Latînî de Gabriel Garcia Marquez bi berhema Tenêtiya Sedsalan bangî çend nifşên parzemîna xwe dikir.

Ji bo serxwebûneke siyasî pêdivî bi serxwebûneke çandî hebû, roman jî ji bo vê amûreke gelek kêrhatî bûn.

Her çend xwendin û nivîsandin digîhaşt girseyeke mezin û ev bi kêrî nivîskaran dihat jî çapxaneyan, kontrol û sansûra li ser wêjeyê jî hêsantir kir. Li welatên bi rejîmên zordest, gelek kes ji bo ku ji sansûrê xilas bibin çapxaneyên jêrzemîn ava dikirin. 

Îro em di warê teknolojiya nivîsê de di serdemeke şoreşî de ne. Înternet şêweya xwendin û nivîsandina me jî pêşdaçûna wêjeyê jî û kî dikare xwe bigihîne wê jî diyar dike. Em di destpêka serdemeke wisa de ne ku wê nivîs bikeve nav veguherîneke mezin.

Jêderk: https://www.parzemin.com/hin-ciroken-ku-rengen-cuda-dane-dinyaye/

Parzemîn Solutions

red and yellow round light

Cejna Pîrebokan

Necat Zivingî

31ê Cotmehê cejna Halloweenê yanî Cejna Pîrebokan e. Li rojavayê cîhanê bi awayekî baldar ev roj tê pîrozkirin. Kevneşopîya ji serdema paganîzmê mayî, tê domandin. Bi giştî zarok kostûmên tirsnak li xwe dikin, mal bi mal digerin, şekir û xercaneyê didin hev. Mîna ku dengê dilan hat guhê min: Bi xwedê ev li cem me jî hebû! Lê ya wan tenê ne ev e! Di pîrozbahîyên Cejna Pîrebokan de kundir di sûretê rûyê mirovên tirsnak de tên qewartin û ronîkirin, baloyên maskeyî tên lidarxistin, serdana malên bi perî tê kirin.


Cîhana Anglosakson vê rojê wek Halloween (All Hallow’s Eve – Roja qudsîyan) bi nav dike. Îcar ya ecêb çawa qudsîbûn, guneh, perîyên keç û jinên sipehî yên çîrokî û pîrebok di heman mîhrîcanê de li hev dicivin! Û kundir çi eleqe! De ka em li xwe vegerin: Dewsa pîrebokan li cem me çawa ye?


Gundê me gundekî asê û bilind e. Hê jî wisa ye! Keliheke dîrokî lê heye. Û ya herî giring tev şikeft e. Jixwe wateya peyva zivingê bi xwe şikeft e. Di zaroktîya xwe de min gelek behsa pîrebokan dibihîst. Mîna ku di şikeftan yan jî xirbehan de bûn. Dema dengê lêdana tenekeyekê mîna daholê ji dûr ve dihat, digotin daweta pîrebokan e. Carinan jî dihat gotin ku yek di xirbehekî de li pîrebokekê rast hatîye ku serê xwe dişûşt. Yekî yek girtiye. Yek bi yekê re zewiciye û filan û bêvan…

two jack o lantern lamps
Photo by Toni Cuenca on Pexels.com

Pîrebok cin bûn, yan ji cinan cuda bûn, nayê bîra min. Lê di hişê min de wek jinên ciwan û delal û nîvtazî mane. Nizanim çima! Dibe ku têkiliya Pîrebokan bi Leannán Sídheyê re hebe. Ew jî jina efsûnî ji cûreyê cinan e ku dibe îlhama şairan. Mijara Pîrebokan ne wek cejn û mîhrîcan, lê wek vegotin di nav me Kurdan de cîyekî xwe yê taybet heye. Gelek caran ji bo tirsandina zarokan hatîye bikaranîn. Na! Gurê Manco tiştekî din e.


Hevalên ku li ser tora civakî ji min re nivîsîn, mijar û zanîn xweştir kirin. Pîrkên hinekan ji wan re behsa ecacok û daweta pîrebokan kirine û mîna ku dê wan birevînin zarok tirsandine. Hevalekê vegotina pîrebok zarokên çil rojî dikujin, şibihand mîtolojîya Lîlîthê ku bi min baldar e.

Xuya ye ku li cem me Kurdan pîrebok ne pîrejin in. Li hinek deveran keçên delal û porxelek şibandine pîrebokan. Di vegotinan de pîrebok bi giştî li kavilan dijîn, porê wan pir û gijik e ku rûyê wan jê nayê xuya. Pêsîrên wan tazî ne, rûyê wan li alîyekî pîyê wan li alîyê din dinêre. Pêştemaleke reş yan jî sor girêdidin, sir û razan, cîyê xezîneyan dizanin. Şevên zivistanê bêtir tên nava gundan, dikevin axur û kadînan. Serê Nîsanê zêdetir li ber çeman in. Tenê li gundê kevn û yên bi şikeft dijîn. Ji hesin û derzîyan ditirsin.


Li hinek deveran tiştekî hesinî dixin bin balgehên pitikan, jin derzîyan dixin kofîyên xwe. Heger mirovek bikare derzîyekê di pêsîra wan rake, dikare bibe xwedîyê wan. Ew bi xwe nikarin wê derzîyê ji canê xwe hilkin, encex dikarin zarokan bixapînin û bi wan bidin rakirin û azad bibin. Li ser roj û mehên wan yên pîroz jî vegotin hene.


Gelek navên Pîrebokan hene mîna pîrebotk, pîreboşk, ecacok, pîrhevok, cazû, pîrelk, pîresêr û hwd.

Tabloya Luîs Rîcardo Falero ya di 1887an de çêkiriye, rêwîtîya pîrebokan ya ji bo civîna Sabbathê teswîr dike, gelek balkêş e. Li gor bawerîyan, ev civîn salê carekê di serokatîya şeytên de nîvê şevê pêk tê.


Baş e nizanim vê nivîsa ku perîyên delal, Lîlîth, Leannan Sîdhe, Pîrebokên me Kurdan, Mephisto û kundir tev li bin guhê hev ketin çawa bi dawî bînim! Lê min got belkî derîyekî tirsnak li lîteratura me Kurdî vekim û hew. Bila keşe ewqasî jî netirsin! Bimînin di nav kelecanê de.

Ji Deverên Cûda Yên Cîhanê Konserên Herî Qelebalix

Fexrî Ulug

Dema ku em li konserên herî qelebalix ên li cîhanê navnîş dikin, me carek cihek ji hin nav û mîhrîcanan re veqetand da ku em navnîş pir caran dubare nekin. Wekî din, me fîgurên mîhrîcanên ku rojekê derbas dikin nehesiband. Her çend ne diyar be jî, werin serdana 15 konserên herî populer a dîrokê de.

15 – Simon And Garfunkel / 1981-New York / 500,000

Li bendê bû ku 300 hezar kes ji bo dulibî rocka amerîkî ya folk Paul Simon û Art Garfunkel li Central Park di 19’ê Îlonê 1981’an de, lê dulibî karî van hêviyên xwe derbas bike û bi 500 hezar temaşevan re bibe dîrok.

14 – Genesis / 2007-Roma / 500,000

Di 14’ê Tîrmeha 2007’an de li Romayê di konsera Koma Rock a pêşverû ya Genesis de 500,000 temaşevan hebûn. Em bînin bîra xwe ku DVD’ya vê konserê jî heye.

13 – Summer Jam at Watkins Glen / 1973-New York / 600,000

Ev mîhrîcana rock, ku komên wekî Allman Brothers Band, The Band, Grateful Dead li pêşberî 600 hezar kes derketin ser dikê, xwe gihande Pirtûka Rekorên Guinness ê.

12 – Rammstein / 2013-Samara / 691,000

Koma rocka pîşesaziyê Rammstein, ku di mîhrîcana bi navê “Rock on the Volga” de derket ser dikê, li gorî hin gotegotên li vê konsera li Rûsyayê karî xwe bigihîne zêdetirî 691 hezar kesan. Koma rocka Almanî ya 22 salî li Rûsyayê bi qasî welatê xwe navdar e.

11 – Orkestra Filarmonî ya New York / 1986-New York / 800,000

Bi konsera Orkestraya Fîlarmonî ya New York’ê di 5’ê Tîrmeha 1986’an de digel 100’emîn salvegera avahiya Peykerê Azadiyê, tê gotin ku girseyek mehşerî li Central Park 800,000 kes nêz bûne.

10 – Garth Brooks / 1997-New York / 980,000

Garth Brooks, 54 salî stranbêjê pop a amerîkî, di konsera xwe de li Central Park di 7’ê Tebaxê, 1997’an de gihîşte nêzîkê milyonek kes.

9 –  Live 8 / 2005 – Philadelphia / 1.5 mîlyon

1.5 mîlyon mirov di lingê DYA’yê ya vê rêzefîlma konserê de bûn, ku di 2’ê Hezîrana 2005’an de li welatên G8 û Afrîkaya Başûr bi hevdemî hat li dar xistin. Hin muzîkvan û komên ku di vê rêxistinê de derketin ser dikê ji hêla gelek lîstikvan û lîstikvanên navdar ve hate mêvandarkirin; Black Eyed Peas, Kaiser Chiefs, Bon Jovi, Destiny’s Child, Kanye West, Alicia Keys, Linkin Park, Maroon 5, Stevie Wonder.

8 – Paz Sin Fronteras II / 2009-Havana / 1,5 mîlyon

Vê bûyera, ku tê de stêrka rockê ya Latînî ya Kolombiyayê Juanes wekî paşnav derket ser dikê, temaşevanên wê nêzîkê 1.5 mîlyon bûn. Konserê ku bi piştgiriya DYA hate organîzekirin; Li Havana, paytexta Kubayê, bi karmendên xwe yên ji stêrkên pop, rock û salsa yên Latînî pêk dihat.

7 – Rolling Stones / 2006-Rio de Janerio / 1,5 mîlyon

Rolling Stones, yek ji mezintirîn komên rockê yên Brîtanyayê ku dîroka wî ji 1962’an vedigere, di 18’ê Sibata 2006’an de, rojek berî Karnavala Rio ya Brezîlya, di konsera xwe de bi 1.5 mîlyon temaşevan re civiya.

6 – Love Parade / 2008-Dortmund / 1,6 mîlyon

Navên wekî Paul van Dyk, Carl Cox, Armin Van Buuren di mîhrîcana elektronîk û dansê de Love Parade derketin ser dikê. Salên din ên herî qelebalix a Parada Evînê ev in: 1999 Berlîn, 1.5 mîlyon – 2010 Duisburg, 1.4 mîlyon – 2000 Berlîn, 1.3 mîlyon – 2006 Berlîn, 1.2 mîlyon – 2007 Essen, 1.2 mîlyon.

5 – Monsters of Rock / 1991-Moskow / 1,6 mîlyon

Lingê Moskova yê vê mîhrîcana efsanewî ya heayv metal, ku ji 1980 heta vê salê tê li dar xistin, di 28ê Îlona 1991 de pêk hat. AC / DC, Pantera, Metallica, The Black Crowers, E.S.T. mîhrîcana ku koman tê de derket pêşwaziya 1.6 mîlyon kesî.

4 – Jean Michel Jarre / 1990-Parîs / 2.5 mîlyon

Jarre di konsera bajêr de ku ji bo bîranîna 200’emîn salvegera Şoreşa Frensî ya 14’ê Tîrmehê ku ji bo gelê Fransayê tê wateya roja herî mezin a salê, pêk hat û 2.5 mîlyon kes civiya û karibû di wextê xwe de têkeve Pirtûka Rekorên Guinness ê. Jarre du konserên din ên 1 mîlyon û 1,2 mîlyonî hene.

3 – Jean Michel Jarre / 1997-Moskow / 3.5 mîlyon

3,5 mîlyon mirov li 850’emîn salvegera bajarê Moskowê li ber Zanîngeha Dewletê ya Moskowê li pêşberî konsera Fransî yê ku 67 salî Jean Michel Jarre temaşe kir.

2 – Newroz / 2013 – Amed / 3.6 mîlyon

Newroz her sal di 21’ê Adarê de wek mîhricanekê tê pîroz kirin. Di sala 2013’dan de bi hêviyên aşitiyê girseyeke mezin kom bû bû.

1 – Rod Stewart / 1994-Rio de Janerio / 4,2 mîlyon

Hunermendê poprock ê Brîtanî 71 salî şeva 31’ê Çileya 1994’an li perava navdar a Rio de Janerio, Copacabana, di konserek belaş de li pêşberî 4.2 mîlyon mirov derket ser dikê.

Mikaîl

Erol Özyiğit, Ali Asker Barut

Werger : Mehmûd Aksoy – Fexrî Ulug

Ey ozanê ku ‘’guhê wî de gumguma çem re’’ direve

Ez çawa dikarim bextevariyê vebêjim

Devê min de zimanek kevn yê şikeştî

Hemû têlên mi ji şîna heyvê agir girtine

Devê min de zimanek kevn yê şikeştî

Ez li bin sîya dara berûye rûniştim

Ez dengê dervêşek birîndar bum, axivîm

Kevir, ax û çiqil ji êşa min re rêz girtin

Ez dengê dervêşek birîndar bum, axivîm

Ji ber ku min berîya niha bi xemgînîyê ser ruyê erde derbas bûm

Niha gavên min li ti rêyê nabin

Herin

Zivistanêk dirêj de li benda min bimînin…

Ji ber ku ji bo we

Gavên xwe di xemgînîya awirekî de

Ra-di-wes-tî-nim!

Ra-di-wes-tî-nim gavên xwe di xemgînîya awirekî de

Ra-di-wes-tî-nek kewn de rûye min xemgînîyek direj de

Çûkek mina agir serê sibehê firîya

Gelê hilweşîyanî ê ji hunderê xwe birîndar

Li serê çiyayek, li ser şaxekê girîna stûr

Be guman em ê rojekê bên ziman, em ê ben gotin

Ye go wekî hinareki şikeştî di hundirê desmaleke ve pêçayî

Çûkek mina agir serê sibehê firîya

Min xwe bi tîpên arî xwend

Di şewa ku zimanê wî ji xemgînîyê spî dibe

Ey tenêtîya ku ji dilê min re şîrk e

Min fam bike!

Min fam bike, ez bi te re bi tîpên arî axivîm

Ey ozanê ku ‘’guhe wî de gumguma çemre’’ direve

Ez çawa dikarim bextewariyê vebêjim

Dengê seyîdê min ê pîr ê bi ber ta(*) meşandî li qadekê ma

Ez çawa dikarim bextewariyê vebêjim

Şibaka vagonek reş de bira min de ma

Cemal Sureya şeş salî yê, sirgunkirî

Çawên tazî yên ku ji stasyona Elezîzê avêt nav tarîtîyek stêrkan

Ez çawa dikarim bextewariyê vebêjim

Li ser rûye çîyayek ku xewn nedîtîye

Li ser rûye çîyayek ku dîle min bi ezbera tozê dixune

Mîna pelek zuwa li ber dengê çuka Pepukê serî ditewîne

Li ser rûye çîyayek ku mîna pelek zuwa ditewe

Li ser rûye çîyayek bi eşqalê hespekî kor

Ez çawa dikarim bextewariyê vebêjim

Ax tembura minî hunderê wê qulqulî, derd mezin, wekîle heqiqeta min

Du helbestvan dibin nefesek û cilubergek ji peyvên pizot çekîrî li Mikaîl kirin

Nizanin bi pîrêminin dilmayîn û xeyîdandî

Ji wan re peyv zelalim di her xaniye wêranbûyîde deng vedidim

Ax ez di hundurê dinyayek bi qiler û ji êşê bi nûrînî digerim

Zimane min di devê min da şikeştî bu, zimanê min girekekî kor bu

ez hatim di te de vebûm

We roja min pinpinîkek bi çoş dît di bexça bûharê de

Baskek wê di hundirê ezmane şîn de, baskek we  ji li ser pizot

Derbasbûm di wira min de êşa cihanê

Derbasbûm di wira min de qîrîna dervêş û pîrên min

‘’Erê ez ozanek im’’ neçuyî ya ‘’gumguma çemekî’’ ‘’guhê min da’’

Arî ji pizot qeşitî, pizot ji tarîbûna agir veqetîya

Veketîya agir ji xwe, bû qadek laşê min ji bo yê cem girtinê pervana

Ez yê ji zarokekî biçûk, min awirek dilmayî kirrî

Tenê ez kesera wî vedibêjim, bi ruhê xweyî eware, ku ji şînbuna heyvekê agir girtîye

Veketîye agir ji xwe, bû qadek laşê min ji bo yê çem girtinê pervana

Rûyê min ket dengê dengbêjekî

Niha ez disekinim ji bo di ayîna ba bêm xwendin

Ey yê go qufla çîyaya li zimanê xwe daleqandîye

Ey yê go qufla çîyaya li zimanê xwe daleqandîye

Ez te di rewêrta çirokek kevn dixwînim

Tu rûyê min nexwîne

Ji ber ku ez di wextek kor de bi lalbûna çema sekîni me

close up photo of abstract surface

BÎZMALOG

Eyşana Beravî

Carina hîn tişt min bixwe re li ba dikin, dibin hîn deran. Ji bîr dikim li ku me, li çi digerim !!!
Li zeman diqelibim, guhê xwe didim ber devê hîvê. Dawa çi li hîvê dikim nizanim.
Evan tevan li bajarekî piçûçik, di nav otobêsa şaredarîyê de difikirim. Dengê zarokekê min
ji wê bîra fikran dertîne.

– Dayê te derpê di bin şaleya xwe de lixwe kiriye ?
Dayîka keçikê bi şaleya xwe li paldanka hember rûniştîye. Keçik û bavê xwe li kêlaka hev in .
Bav li hev soro moroyî dibe û diquncirîne keçikê. Keçik cardin dipirse.
– Dayê te derpê di bin şaleya xwe de lixwe kiriye?
Dev û rûyê dayê pêçayîye, di bin rûpoşa xwe de dike mineminan. Bavê zarokê diqehire û şeqamek li keçika xwe dixe. Keçik bi qêrîn tiştinan dide serhev ji bavê xwe re. Ne girîyên wê diqedin ne jî xeberên wê. Rêwîyên di nav otobêsê de dikevin heyra derpê. Li kolana Bedlîsê dadikevim, di bin bîzmalogên heye mîtroyek dirêj de dimeşim. Dizanim ez ê rojek bi van bîzmalogan herim. Li vî welatî her tişt ji bo kuştina însên e , ne ji bo jîyandinê. Heke peyarê nîvmîtroyek din jî fireh ba, ez ê netirsiyabûma. Di seqema -18 derece de dimeşim. Hêlma min li berçavkên min dide û dinya ji min ve xumam xuya dike. Serê mijangên min en ji hêlma min şilbûyî, qeşa digirin û bi hev ve dizeliqin. Pêlûkên çavên min nîvkêşî û serê mijangên min li hev asê . Heke li bajarekî erd qeşa girtibe tu mafê mirov tune ye ku destên xwe têxe bêrîkên xwe.
Serê tilîyan biqerisin jî çêtire. Ku wiha nebe gava mirov şemitî wê qorik û pişt li mirov bişikê.
Nola a vê kêliyê jinekê bi solên pehnî bilind li ser erda qeşa girtî dimeşe. Pehnîya solên wê dike çîze çîzan di guhê bajêr de. Xwe nagire û serpişt dikeve. Hersê zilamên li ber cam a dikanê ne, zîq li çîmikên jinikê dinihêrin û dikenin. Jinik destên xwe ji bêrikên xwe dertîne dide erdê radibe, li hersê zilaman dinihêre û dibêje “ baldar bin, gava hûn filitîn serdev nefilitin ha, heke na hûn ê nikaribin carek din bikenin.”
Bi ligligên serê tilîyan û bi dengê kasetfiroşê ku tim û tim dengê mûzika wî bajêr dihejîne, dengê Şakiro dixe bêrîka dilê me û bi me re dişîne malê. Bi dengê wê keçika şeqam xwaribû, dimeşîm. Derdê keçikê ne yek bû. Di nav ecêba gel de şeqama xwaribû li hêlekê, êşa şeqamê hêlekê, de îca mesele derpê bû û nizanibû gelo derpê li dêya wê heye an na !!!


Belkî heya hatiba temenê diya xwe jî wê bi bersiva vê nizaniba. Û bav jî wê tu carî nizaniba ku bersivek kurt wê ji şeqama wî bêhtir bandorê li keçikê kiriba.
Nizanibû zarok tim li bersivan digerin. Lêpirsîn ji bo wan pir girîng e. Gelek tiştan bi pirs û lêpirsînê fêr dibin. Helbet heya bersiva pirsa di hişê xwe de nebînin hiş nakin. Bi vê riyê jî têkilîyê datînin. Gava tên hiş kirin têkîlî diqete. Bi qetandinê re jî zarok xwe di nava xwe de vedişêre. Hiş dike û hiş kirin dibe sedema kêm hîs kirin û kuştina wêrekiyê . Wêrek bûn, lêpirsin û tekilîyek xurt bandorek mezin li ser perwerdeya wan û kesayet û jîrîtîya wan dihêle.


Zarok hevalên me yên biçûkin û sohbeta bi wan re gelek bi kêf e.
Belê sar e, sirr a sar li dev û rûyê min dide. Av bi pozê min dikeve. Radiwestim ji zarokê destmalfiroş destmalekê dikirim. Destên me herdunikan jî ariyane ji seqemê. Em bi zorê pereyên hûrikî (qewlî zarokan ve yên zêrîn) dixin bêrîkên xwe. Pakêtê vedikim pelek destmal dertînim ji xwe re, yekî ji didim kurikê. Em pozên xwe paqij dikin. Mêzîneyek li ber e, li min dinihêre û dibêje xwîşkê tu xwe namêzîn î ?
Difikirim.!!!
 Erê dimêzînim lê heke tu bikaribî texmîn bikî bê ka ez çend kîlo me.
Bi çavên hurikên xweşik sertapê min dipîve. Û dibêje
– Bi ya min tu 48 an 49 kilo heyî.
Bi herdu lingan derdikevim ser mêzîneyê pêncî û sê nîşan dide.
– Jixwe qapût û sol, kincên heft qat bi ser hev de li te ne, şeş heft kîlo ne. Net brût 48 kîlo yî xwîşka min. Lê ez ji te re bêjim tim wiha bimîne tu wiha xweşik î.
Dibişirim û dibêjim tu jî tim wiha xweşik binihêrî.
Digihîjim otobêsa saet çaran. Şofêrê otobêsê kilama Mala Seydo dide serî. Û ji kaloyê kêleka xwe re dibêje mamo hela tu jê fehm dikî bi min jî bide fehm kirin. Otobês min bi xwe re dibe. Hewaya sar ji hev diqelêşe û berê xwe dide ber bi …

traditional oriental decorative souvenirs presented in local market

10 Bêjeyên Ku Di Zimanên Cihê Yên Cîhanê De Bi Yekcarî Gelek Tiştan Vedibêjin

Mîla K.

Hûn carinan difikirin “gelo dê çi biqewime heke tenê peyvek ji bo hestên ku ez niha hîs dikim hebe”?

Di zimanên cihê yên cîhanê de mînakên vê hene. Wateyên van bêjeyan dikare we matmayî bihêle ji ber ku hûn dikarin matmayî bimînin ku watedayîna wan di yek peyvê de heye.


Fernweh – Almanî: Fernweh hesreta cihên ku we qet bi nas nekiriye û berê nedîtiye vedibêje. Ger ev hesta ku dilhebên gerê carinan jê derbas dibin peyvek ba, ew ê Fernweh bûya.

Sobremesa – Îspanî: Wateya wê ew e ku dema xwarin xilas bû, li ser masê rûne û sohbet bike, Sobremesa. Ma vê peyvê sohbetên bextewar û vexwarina çayê piştî xwarinê li ser maseyên girseyî yên qelebalix nehat bîra we?

Gökotta – Swêdî: Ma we qet berê xwe daye hilatina rojê, berî ku bajar şiyar bibe, ku hûn li dengên çûkan guhdarî bikin? Gökotta, li vir peyvek heye ku wê kêliya aram diyar dike.

Litost – Çekya: Têgihîştina ji nişka ve ya bêçaretiya kes û ji ber vê yekê êşkenceya li ser xwe, Litost.

Pochemuchka – Rûsî: Pochemuchka ji kesên ku gelek pirsan bi rûsî dipirsin re tê gotin. Hûn peyvek dizanin ku dikarin yekem mirovên ku di carekê de têne hişê we diyar bikin.

Esprit de l’eslacier – Fransî: Dibe ku her kes bi kêmanî yek carî vê jiyabe; Gava ku hûn piştî ku nîqaş xelas bû di dema nîqaşek devkî de hûn ê çi bibêjin ji bo vegotin an rastkirina xwe. Gava hûn bi xwe bimînin, “çima min ew jî negot?” ramînê.

Lagom – Swêdî: Lagom bi swêdî tê wateya “ne zêde û ne kêm, tenê rast”. Lagom bi dîtina hevsengiya di tevliheviya jiyanê de gihîştina bextewariyê îfade dike. Hema hema di her pirsgirêkê de ji tundrewan dûr xistin û gihîştin xala navîn tê vê wateyê ku Lagom pêk hatiye.

Schadenfreude – German: Ew tê wateya razîbûn û şahiya ku ji ber bûyerek xirab û bêşens ku bi kesekî / a din re çêbûye.

Shouganai – Japonî: Em dikarin bibêjin ku ev bêjeya qala bêkontrolkirina rewşek hatî jiyîn dike, tê vê wateyê ku heke hûn tiştek bikin jî çare tune, tu çare tune, ew li gorî şêwaza Japonî tê. Her çend ew peyvek negatîf xuya dike, ger hûn nekarin wê kontrol bikin, aliyek wê yê erênî heye ku li ser wê bifikirin û li ser wê bisekinin.

Tsundoku – Japonî: Divê ez bibêjim ku ez pir ecêbmayî mam dema ku min bihîst. Tsundoku, ya ku min wekî peyvekê dest bi lêkolînê kir, di heman demê de wekî nexweşiyek derbasî wêjeyê jî bûye. Wateya Tsundoku kirîn û stendina pirtûkan bi Japonî ye û nexwendina paşê. Bê guman, pirtûk hene ku me çend caran kirî lê nexwendin, lê ev peyv rewşê vedibêje ku her carê yekê / a nû li pirtûkxanê zêde dibe û naxwîne.

Hejmara Bernamegehê ya 3’emin Derket!

Kurdish Magazine

Kovara edebî, hunerî, çandî û civakî Bernamegeh bi hejmara xwe ya sêyemîn derket pêşberî xwendevanên xwe. Di vê hejmarê de gellek nivîskar bi gotar û helbestên xwe yên balkêş li ber we ye. Helîm Yûsiv serborî û  çavdêriyên rojnamevanekî bi zimanekî herikbar aniye ziman. Occo Mahabad Destana Rizgan û Nûrê ji gellek aliyan tehlîl dike û bi vegotineke xelkî dilê we seh dike. Seîd Veroj berê xwe daye ser jiyana Zeynelabidîn Îrfanî yê Sekreterê Dawî yê Cemîyeta Tealiya Kurdistanê, bi vî awayî hişmendiya me ya rojane bi dîrokê ve girê dide. Sıraç Oguz dewr û jiyana Îdrîsê Bêdlisî bi nêrîneke cuda ji nû ve vedikole û dixwaze em li ser wî careke din bifikirin.

Platforma azad Bernamegeh girîngiyê dide pêşketina demokrasî û derbirîna fikr û ramanan ku civata Kurd bifikire, pirsiyar bike, rexne bike  û nerazîbûnên xwe nîşan bide.

Di vê hejmarê de hûn dikarin van nivîsan bixwînin.

– Helîm Yûsiv / Çavdêriyên Rojnamevanekî

– Occo Mahabad / Destana Rizgan û Nûrê

– Seîd Veroj / Zeynelabidîn Îrfanî

– Remezan Bakur / Mîr Hesenê Dasînî

– Têmûrê Xelîl / Eznîva Reşît

– Ednan Dogan / Newroz, Welato

– Newaf Mîro / Pirs û Tirs

– Abdurrahman Bedir / Li Warên Firaran

– Siraç Oguz / Îdrîsê Bidlîsî

– Feqiyê Teyran / Axîna Te Nalîna Min

– Îhsan Bîrgul / Rastnivîs

– Mervan Serhildan / Ew ê Me Qir Bikin

– Îkram Oguz / Şer û Wêje

– Sultan Yaray / Roja Wêje û Dengbêjiyê

– Axa Kurdikî / Hesen û Mêranî 

– Zeynelabidîn Zinar / Zira Kerê û Lota Devê

– Baranê Qereyaziyê / Şev Tarî Bû

– Ciwan Serwer / Çi Yê Me Ma

– Bahadîn Robar / Tu Yî

– Farûqê Feroyî / Ji Min Gotin

– M.Zahir Kayan / Êvar Tê

– Soran Hemereş / Kurdgalnamek, Kurmancîkirin: Muhsîn Ozdemîr

– Cemîl Îbrahîm / Werin Em Zimanê Xwe Biparêzin

– Nîhat Gultekîn / Berxwedana Gilîdaxê

– Lokman Polat / Helbestên Silêman Azer

– Têngîz Siyabendî / Roja Azadiyê

– Yucel Aslan / Piltan

– Rostem Xamoş / Silavek

– Îxlas Frensîs / Bêhrkirin, Wergêr: Mehmûd Badilî

– Mihemed Hesko / Pêşberî

– Umîd Demîrhan / Rewşa Giştî ya Bajarên Bazîd û Tûlayê

– Çayan Okuduci / Ji We Re Çi Lazim e

– Welat Bazîdî / Gazina Jinikê Li Mêrê Malê

– Şefîq Îsa / Kurê Dêlan

– Abdullah Yavuz / Halê Min e Ev

– Kamran Simo Hedilî / Helbest û Felsefe

– Seyfedînê Welekorî / Navê Min

– Mehmûd Ronîdar / Berfîn

– Bûbê Eser / Zindana Diyarbekirê û Enfal

– Keyhan Mihemedînijad / Dildarê Helbestvan

Ji bo têkîlî: bernamegeh@gmail.com