unrecognizable african american scientist studying anatomy with tablet

Mustafa Onal

Mirov, ji nav jîndarên heyî, jîndarên herî zîrek in. Laşê mirov, ji alîyê pergal û lebatên niwaze û ewqas jî tevlihev ve tê bi rêve birin. Ji mejî heta reh û masûlkeyan her lebat û beş karên ji hev cuda û taybet dikin.

Zanista li ser laşê mirov lêkolînan dike anatomî ye. Anatomî li ser qilafet, laş û pergala jîndaran radiweste. Ji ber ku anatomî, zanista laş e, em dikarin anatomîyê wekî  “laşnasî” bi nav bikin.

Em ê li vir qala hinek beş û lebatên laş bikin.

Mejî

Bi navê zanistî (latînî) cerebrum e. Mejî, navenda birêvebirina laş e. Mejî, di serî da bi kiloxê (hestîyê serî) tê parastin. Pirsgirêk, li mejî tên nirxandin û çareserkirin. Mejî, ji lebatên din hişyarîyan digire, dinirxîne. Rêxistin, têgihiştin, dîtin, bihîstin, hestkirin û hwd. di mejî da tên nirxandin û bi rêve birin.

  • Masûlke

Bi navê zanistî musculus e. Di laşên mirovên gihiştî da kêmzêde 300 cot masûlke hene. Karê masûlkeyan ê herî girîng tevger e. Masûlke û pergala hestîyan bi hev re tevgerê pêk tînin. Bi vî awayî mirov dikarin ji cîyekî herin cîyekî din. Masûlke, xwe bi hestîyan ve digirin û bi vî awayî ji laş re dibin piştevan û laş jî xweş xuya dike. Nêzî %85ê germahîya laş, ji alîyê masûlkeyan ve tê hilberandin. Herwiha masûlke, hinavên mirov jî diparêzin.

  • Hestî

Bi navê zanistî os e. Hestî, di laş da karê hilgirtina giranîya laş dike. Di laşên mirovên gihiştî da kêmzêde 206 hestî hene. Hestî û masûlke bi hev re tevgerê pêk tînin. Bi rêya pergala hestîyan laş, rast disekine. Hestî, embara kalsîyûmê ye. Hinavên mirov, ji bandorên neyînî diparêze. Şaneyên xwînê çêdike. Ji bo masûlkeyan cîyê girêdanê ye.

  • Rehik/Rîşe

Bi navê zanistî nervus (nerve) e. Pergala rehikan ji mejî, mejîyê biçûk, mejîpişt, rehikên derdorî û rehikên serî pêk tê. Pirsgirêkên li vir rû bidin dibin sedemên nexweşîyan. Felc, epîlepsî, parkînson, menenjît, demans hinek ji van nexweşîyan in. Bi rêya rehikan hayê mirov ji rûdanên hundir û derve çêdibe. Rehik, agahîyan digire û dibe beşên din. Kar û tevgerên lebatên din saz dike. Me gotibû bi hevkarîya masûlke û hestîyan tevger pêk tê. Ji bo vê pêkanînê jî hişyarî divê. Sedemên vê hişyarîyê jî rehik in.

  • Reh

Bi navê zanistî vas e. Reh û rehik ji hev cuda ne. Rehik (nervus), agahîyan digire û dibe beşên din. Reh jî xwînê bar dike. Bi kurtasî barê rehikan agahî/hişyarî ye, barê rehan jî xwîn e. Xwîna ji dil derdikeve bi rêya rehên xwînê li hemû laşê mirov digere. Reh bi sereke 3 cure ne: Xwînber, xwînhêner, rehên zirav (mûrehk). Xwînber, xwînê ji dil bar dike beşên din. Xwînhêner, xwînê ji beşên din vediguhezîne dil. Rehên zirav jî di navbera xwînber û xwînhêneran da ne. Di navbera xwîn û şaneyan da danûstandina oksîjen û hwd. dikin.

Laşê mirov niwaze ye. Dil, diavêje û xwîn bi rêya rehan li laş belav dibe. Rehik, agahîyan tînin mejî. Mejî van agahîyan dinirxîne û biryaran dide. Em mînakekê bidin. Ji bo ku tevger pêk bê mejî, agahîyên ji rehikan girtî dinirxîne û dîsa bi rêya rehikan fermana meşê dide masûlkeyan. Masûlke jî bi hevkarîya hestîyan tevgerê pêk tînin. Di hemû serdêmên meşê da movik, girêk, menîskus jî karên cuda dikin. Tevger, di movikan da pêk tê. Bi rêya girêkan hestî bi ber tu alî ve xwar nabin û ahengîya xwe didomînin. Menîskus jî di navbera hestîyan da encamên giranî û zextan dadixin asta herî jêr.