woman in blue dress in a library

DI EDEBIYATÊ DE DIYARDEYA XWEKUJIYÊ

Yasemîn Dervîşoglu

“Xwekujî ku heya wê çaxe wekî dînîtî, guneh, sûc û rêşaşî hat zanîn, gav bi gav dest pê dike wekî çalakiyek lehengî an jî romantîk were dîtin”. Ev tirada navdar, vê guhertina têgihiştinê pir xweş sembolîze dike: Hebûn an jî nebûn, hemû mesele ev e. Ma disekinin li dijî hemû pirsgirêkên û derbeyên ji bextê kor rûmettir e, an jî ew e ku inkar kirina jiyan li dijî hemû êşan? Mirin, xew, xew… û dibe ku xewn dîtin.

Her çiqas xwekujî bûyereke hestiyar û hewlnak bibe, ji ber ku kûrahiya hestan ew sedem dibe, ew malzemeya gelek bêhempa ji bo wêje û hunerê ye.

Xwekujî, gelek mijaran dihundirîne wekî evin, rûmet, neçarî, bêtirsî, tirsa hebûne, serhildan, meraq, nepen û hwd. û ew e ku ifadeya herî bandorker, gengaz e ji bo hemû van hestan.

Lê hûr bûyin li ser xwekujî bi rêya huner wateyê pêk tîne. Ev mijaran baştir û eşkere dike aliyê estetîka wê. Xwekujî ya ku di demên peşîn ên di hat nas kirin bi hestên wekî evîn, azwerî û rûmet; bi modernîzmê ket halê xûyabûna pirsgirêkên felsefîyê wekî tirsa hebûn, nîhîlîzm û hwd. Dinav fîlozofan ku xwekujî meşrû kir, wekî yek ji wan ku peşvê çû, li gori Voltaire, xwekujî pirsgireke azadiya ferdî û mirovatî ew e ku “koma kujeran bêbext û tirshez e ku jiyîn li ser kûreya piçûk û pêkenok e ku di nav de bi têne laş heye.” û li dijî vê kelevajî mirov bi têne dikarin bi henekî berxwebidin. Li gori Chemfort, ew e ku nîhîlîst a giran, “jiyan nexweşî ye, û mirin derman e”. Qralan û keşîşan dixwestin ku dewam bike bindestiya me bi qedexe kirina doktrîna xwekujî yê. Wan dixwest me mehkûm bikin ji zîndana bêrêder.” Chemfort xwe dikujî bi qirika xwe jê kirin piştre ku fîşeka ku ji sere xwe berdan çave wî parçe kir û wî nekuşt.

Her çiqas xwekujî ji destpêka dîroka mirovahiyê ve tê lêkolîn kirin, ew tu car cazîbeya xwe winda nekir. Mirin her tim mijara meraqdar bû û ew ê wiha dewam bike. “Helbestvanan gelek lehengî difiroşe bi gotinen wan; lê gava ku dem ji bo çalakiye werin, ne bawerim ku dikarin qayim bimînin. Ji ber ku, wateya xwekujî ew nin e ku çek bikişînin mejiyê xwe, Xwe bihilawisin an xwe biavêjin ave, gava tu wan pengav diavêje, îradeya wî asteng bûyîn winda dibe.” Beşir Fuad, di nameyeke xwe, û di noteke xwe de dibêje; “Min dixwest ji mirovatiye feyde çêbikim bi awaye zanina mirina mirovekî çawa hîs dike û dema ew dimire çawa hîs dike…” û xwekujiya ceribandiya xwe pêk tîne. Ew jî nîşan dide ku meraq ji bo nepeneke mezin weki mirin, dikari ji çi dereceyê digihîje. û ew jî heyecaneke mezin e ku mirina xwe anî bi destê xwe… Pozbilindî, xwebawerî û dilşikestî ku hûn dikarin kontrol bikin têgînê “mirin”, ya ku tiştekî îradeya mirovan qet nikarî bigihije…

Di vê kontekste de, em dikarin bifikirin wêje wekî awaye ewledare ji bo rûbarî dikevin bi tirsên hebûnê. Dema ku zehmetiyên cewherê xwe û xwe-têgihiştinê bi edebiyatê têne vekolandin, hêviya ku barê hebûnê dibe vegotina baweriya bi hêza başkirina hunerê ye.

Çavkanî 1

Çavkanî 2