KURD KOK IN

Kadîr Stêra

I.Bêrîvan, jinek Kurd e û bi ruhê xwe ê azad li Ewropa dijî. Berê xaniyê wê li çiyayên biyanî ; lê dilê wê li çiyayê welatê wê dinihêre. Dayik û bavê I.Bêrîvanê hevdû li ser axa pîroz a welêt nasdikin û evîndar dibin, û berî didin Ewropa. I.Bêrîvan li Awistiryayê hatiye dine; loma ew wer ji welatê xwe hez dike. Li gel vê yekê di xizmeta zimanê Kurdî de ye. Carinan tê welêt û bi têra xwe dilşad dibe. Ew ji Bazîdê ye.

Her çiqas meriv darê ji koka wê dûr bixe jî dar evîndarê koka xwe be hertimî wê ew dar şîn bimîne. Û mirov jî dar in, gerek li ser koka xwe bijîn. Gotinên xwe didomîne û dibêje: ‘Kurd kok in, tu hêz nikare bi wan.’ Ez ê berê we bidim  jina Kurd  I. Bêrîvan. Ew jina ku dûrî welatê xweyi; lê hezkirina wê dûriyê tarumar dike û wê bêhtir bi koka wê ve girêdide. Min pirsî û wê bi dilekî henûn, bidengî bersiva pirsan ji min re şand. I.Bêrîvan, li zaningehek Ewropayê doçentiyê dike. Ew derûnnas, nivîskar û helbestvaneke. I. Berîvan dibêje :‘gerek hunermend hertimî hêviyê bide mirovan.

I.Bêrîvan ji  dûrî welat bi dengê xwe, ruhê meriv bi me didî hîskirin.

Gelo em dikarin te nasbikin, kî ye I. Berîvan ?

Ez nivîskar û derûnnas im. Li zaningehê doçentiyê dikim, beşekê bi rêve dikim. Beşa pedagojiyê ye. Bi derûnnasiyê ve eleqedare. Mamosteyên nû perwerde dikim. Bixwe ji  edebiyatê hezdikim. Herî pir jî ji helbestê hezdikim; lê helbet jî, deqên zanistî  ku mirov wekî zanistî bi pêş ve dixin, jî hezdikim.

Me got: ‘Naskirin.’ Em vê pirsê bi hawayekî din bikin. Gotinek pêşiyan heye: ‘Hetanî meriv xwe nasdike, emir diçe.’ I.Berîvan çi qasî xwe nasdike û ji bo xwe naskirinek heqiqî meriv dikare çi bike ?

Xwenaskirin ? Ev pirs, gelekî biaqile û kêfa min jê re tê. Hetanî meriv yekî /ê nasdike deh sal derbas dibe, divê meriv bi hevdûre nanekî bixwe. Rabûn û rûniştina mirovekî, zû bi zû nayê kifş kirin. Ji bo ku tu xwe baş nasbikî, divê tu li hemberî xwe dirust be.

 Li hemberî xwe, tu derewan nakî. Gelek mirov da ku pirsgirêkên xwe nedin ber çavên xwe, tu tiştî li jiyana xwe zêde nakin. Yên ruhî yên hestî yên rasteqîniya jiyanê jî,  xwe bi xwe derewan dikin. Ne bitenê li hemberî xwe; li hemberî yên din jî derewan dikin. Ji bo gotinên rast û durist wêrektî divê. Tu hertim dikari ji ruhê xwe û ji hestên xwe birevî, ev tiştekî gelekî hêsane. Û li ser xwe, min çi qasî xwe naskiriye ? ( Li vir dikene

Di demên herî krîtîk de , dema ku tu dikeve tengasiyê wê çaxê tu xwe baş nasdikî. Di demên krîtîk de, gerek tu li ser xwenasîna xwe bifikire. Wê çaxê tu xwe dibînî. Ez çi qasî li ber xwe didim, an zû bi zû çi qasî sist dibim? Di têkiliyên mirovan de, tu xwe nasdikî. Bi têkiliyên yên din jî, mirov hev nasdike. Û di têkiliyên de jî, mirov xwe nasdikî. Dema ku herkes dilşad be, rastî jî zû bi zû dernakeve. Wekî xala dawî dixwazim bêjim ku mirov da ku ruhê xwe biparêze, herî zêde tiştên qenc ê di nava xwe de gerek bibîne. Dema mirovek xwe biçûk dibîne, ne qenc dibîne ji xwe baweriyê kêm dibe. Bes divê mirov aliyên xwe yên ne qenc yên neyînî jî, bide ber çavên xwe da ku dikaribe wana tunebike, ne ku li dijî wan derkeve. Divê tu qebul bike û bêje: ‘Aha aliye minî wisa jî heye.’ Herkes reş û spîye. Tu tişt reş yan spî nîne.  Mirovên spî jî, hinekî reş in û yên reş jî hinekî spîne. Ev a rastiya jiyanê ye.

Tu dikare, ji me re hinekî qala xebatên xwe ê li ser psîkoalîzmê bikî?

Ez ne psîkoanalîst im; lê elbet wekî derûnnasekê min li ser psîkoanalîzê  lêkolîn jî kir û pirtûk jî xwendin. Wekî tu jî dizane, min ji bo koma Ronakê dersek amade kiribû. Dersek di derheqê edebiyat û psîkoanalîstê. Gelekî li xweşa min çûbû, ji ber amadekirina wê dersê jî gelekî zehmet bû. Min jî, gelek pirtûkên lêkolînerên Elmaniyan xwendibû û ew ders amade kiribû. Bi xwe jî, ez pê re gelekî bi pêş ve çûm. Wisa dikarim bêjim. Xebateke min î zanistî li ser psîkoanalîzê tuneye. Elbet wekî derûnnasekê li zaningehê bi van tiştan re mijûl dibim; lê ez bi xwe ne psîkoanalîstê nexweşa me û naxwazim bibim. Ez pedagok û lêkolînerim.

Di derbarê  ‘edebiyatê  û psîkoanalîstê ’ de, tu dikare ji me re çi bibêje û derûnnasiya te, tesîrek çawa li ser berhema te a helbestê kir?

Divê nivîskarek rasteqînî  di heman demê de, psîkoanalîstek be. Ji bo ku ruhê kûr, bikeve nava lehengan ev pêwîst e. Bi rêya berhema xwe, gerek gelê  xwe tedawî bike. Berhemên hene gava tê bîra meriv, hestên kûr di dile me de direşînin. Ev tesîra psîkoanalîstê bi xwe ye. Gava ez vegerim ser helbesta xwe jî, elbet psîkoanalîzmê, tesîrek mezin li ser helbesta min kiriye.

Ez wisa dikarim bêjim. Dema, min dîwana xwe a helbestan bi navê ‘Bahoza Hestên Bedew’ dinivîsand psîkoanalîzm jî diket nav. Dema, meriv dinivîse gelekî psîkoanalîz jî dikeve pêş. Belkî, tu bi psîkoanalîst bi nav nakî; lê psîkoanalîste. Di helbestê de tu nokî nava hestên xwe û mirovên din dibe. Bi awayekî  psîkoanalîzek kûr derdikeve û meriv  di nîvîsên cûrbecûr de jî, psîkoanalîzmê dikare bibîne. Ez wisa dikarim bêjim, dîwana min a helbestan berhemek  psîkoanalîstîk e. Ji ber ku dema min berhema xwe helbestan nivîsî, min analîza hest û ramanên xwe têda reşand.

Di derbarê ‘têkiliya psîkoanalîzmê’ û ‘zarokatiya mirovan’ de tu dikare nêrînên xwe  bêje?

Psîkoanalîzm  û zarokatî, girêdanek wan î gelekî kûr heye. Niha gelek dibistanên li ser psîkoanalîstê derketine. Wekî dibistana Alfred Adler wekî ya Freud û hwd. Gelek dibistanên cûrbecûr hene. Hîn dibistan zêde girîngiyê nadin zarokatiyê; lê em çawa bêjin, zarokatî wekî îskanek ave û tijî dibe, tijî dibe û paşê di jiyanê de, tu jê kulmekê vedixwi û tahmekê didin te, em wisa dikarin bêjin. Hin dibistanên psîkoanalîzê jî, dibêjin. Ji ber ku meriv asteng dike û bo em azad bijîn gerek meriv hertiştî jî, bi zarokatiyê ve girênede. Lê dareke bê koka xwe jî nikare bijî ne wisa ? Ez wisa difikirim.

Tu li ber neynikekê ye û zarokatiya te li hemberî te ye, tê jê re çi bibêje?

Zarokatiya min aliyekî gelek xweş bû, tijî azadîbû. Min helbestek di derheqê zarokatiya xwe de nivîsandibû. Bi navê  ‘Keça Zozanî Me’ bû. Biranînên gelekî xweş hene û biranînên gelekî biêş jî hene. Jiyan bi xwe wisa ye ne? Jiyan bi tenê xweş  an nexweşe jî, hertişt têda heye û ez bi zarokatiya xwe gelekî razî me. Biranînên min yên bi bavê xwe ra, bi dayika xwe ra, bi malbata xwe ra û heywan û xwezayê re …

 Tiştên ku dimînin ev in. Û helbet zarokek mîna gulekê zû xemgîn dibe; lê dema meriv ronahiyê dide ser zarokî zû jî vedibe.

Di vê jiyanê de wekî gelê bindest, Kurdan ji aliyê serdestên xwe pir zulm, zordarî dîtine: ‘eş, kul, xwîn’ hertim pahra Kurdan e; lê hê jî, em li ser linga ne, em  aqilê xwe naxwin. Mekanîzmayek çawa me li ser linga dihêle?

Bêlê me êş, kul, xwîn dît, bersiva vê pirse gelek hêsane. Gelê Kurd, kok li ser linga dihêle. Gelê Kurd, kokek kûr e hetanî te kokek kûr ji erdê derxist emirê te jî, derbas dibe. Û yên din jî nikarin koka me ji erdê derxin. Ji ber ku koka me, digihê du hezar salan.Loma em hê li ser pîne. Gelê Kurd, bi xwe kaniya çand e. Gelekî xwemalîne, gelekî neçêkiriye û gelekî wisa elbet wê li ser linga bimîne û hetanî dawiyê jî, wê li ser pîyê bimîne.

Li gorî te ‘têkîliya edebiyata Kurdî’ û ‘psîkoanalîstê’ di asteke çawa deye?

Berhemên li ser hestên mirovan, kesayetên mirovan hemû psîkoanalîst in.

Di nav berhemên Kurdan de, derûnnasiyek bêhempa heye û nivîskarên şareza jî hene. Divê, em xwe biçûk nebînin. Di edebiyata klasîk de û ya di roja me ya îro de, nivîskarên me, hozanên me û helbesvanên me, hunermendên me yên ku bi ser ketin helbet hemû jî, derûnnas û psîkoanalîstên baş in. Melayê Cizîrî, ruhê jinê naskiriye, behsa ruhê evînê kiriye. Dema meriv helbestên wî dixwîne, ruhê wî jî nasdikî. Ji ber ku min herî pir wekî helbesta nûjen Rênas Jiyan xwendiye ; Rênas Jiyan, bitenê ne helbesvan û nivîskareke di heman demê de derûnnaseke, psîkoanalîste. Di berhemên xwe de, xwe bi xwe analîz dike, gelê xwe analîz dike, şîrove dike, rexne dike û rê jî, nişan dikî. Di berhemên Mehmed Uzun de, em rastî kodên psîkoanalîstê werin. Wekî din wekî helbestên psîkoanalîst  Lal Laleş jî, gelek helbestên kûr nivîsîne. Ji ber ku îmkan zêde tunebûn di edebiyata kurdî de, romanên qelew; analîzên dûr û dirêj li ser lehengan  hê nû destpêdike; lê divê hertişt ne bi nivîskî jî bin. Lehengên me Mem û ZînDewrêş û EdûlêTajdîn û SitîXecê û SiyabendRustemê Zal, gava em li ser wan lêkolînê dikin wekî psîkoanalîst tiştên kûr em dikarin bibêjin. Û herî pir jinên Kurd yên dengbêj kûr in, çavkaniya xwezayê ne.

 Di van rojên Covîd 19ê de, çi dikare ruhê meriv biparêze?

Hêza xeyalan, hêza evînê, hêza hezkirinê gerek hertimî hebî. Divê mirov herî mezin hêviya   xwe qut meke, elbet wê ev roj jî derbas bibin. Divê meriv bi dilekî germ nêzî hevdû bibî, wekî keriyekî pez hevdû germ bikin. Dûrî hevdû nejîn yên nêzîk ji bîr meke û wê ev Covîd jî, nikare gelê Kurd tune bike.

Te her tişt li pey xwe hişt.
Te mêbûna xwe, ji bîr kir, veşart, kuşt.
Ne berdilkek rû û gerdena te dixemilîne
ne bêhneke xweş a parfumê ji te difûre
Te dilê xwe guherand kir pola
Te vîna şerî di nav xwe de kuta
ne cilên spehî û spî, yan gulgulî li te hatin kirin
ne jî bişirîna dergûşê di paşilê de te dilşad dike.
Ruhê te awaza baranên zivistanî dilîze
te xwe amade kir, tu ketî li ser riya mirinê, ya şewatê….”


I. Bêrîvan