Bi Rewşenbîrê 35 Welatan Hate Afirandin; Ji BBC’yê 100 Pirtûkên Ku Cihan Veguherîn e.

Nivîs, pirtûk û wejê, îro li dinyayê pir bi bandorin. Gelek caran ji ber aloziyên dîplamatîk an jî mirovên biryarên girîng dan ku dîrokê biguhezînin ji pirtûkan  îlham girtine. BBC’yê ji hêla lêkolînvan, wergêr û akademîsyenên ji 35 welatan ve rapirsî  û lîsteyek li dar xistin û navnîşek balkêş eşkere kirin.

Ka werin em lê binerin ku ev pirtûk çi ne?

1. Odysseia (Homeros, BZ  Sedsala 8. )
2. Holika Apê Tom (Harriet Beecher Stowe, 1852)
3. Frankenstein (Mary Shelley, 1818)
4. 1984 (George Orwell, 1949)
5. Things Fall Apart (Chinua Achebe, 1958)
6. Çîrokên Hezar Û Yek Şevê (Sedsalên  8-18.)
7. Don Quijote (Miguel De Cervantes, 1605-1615)
8. Hamlet (William Shakespeare, 1603)
9. Tenêtiya Sedsalî (Gabriel García Márquez, 1967)
10. Ilyada (Homeros, BZ. Sedsala 8.)
11. Dildar (Toni Morrison, 1987)
12. Komediya Ilahî (Dante Alighieri, 1308-1320)
13. Romeo Û Juliet (William Shakespeare, 1597)
14.  Destana Gilgamêş(Gelerî, BZ. Sedsalên 22.-10.)
15. Rêzeyên Harry Potter (Jk Rowling, 1997-2007)
16. Çîroka Balyoz (Margaret Atwood, 1985)
17. Ulysses (James Joyce, 1922)
18. Çewlika Heywanan (George Orwell, 1945)
19. Jane Eyre (Charlotte Brontë, 1847)
20. Madam Bovary (Gustave Flaubert, 1856)
21. Çîroka Sê Keyaniyan (Luo Guanzhong, 1321-1323)
22. Rêwiya Rojava (Wu Cheng’en,1592)
23. Tawan Û Siza (Fyodor Dostoyevksy, 1866)
24. Şanaz Û Pêşbiryar (Jane Austen, 1813)
25. Kêlaka Avê  (Shi Nai’an, 1589)
26. Şer Û Aşitî (Leo Tolstoy, 1865-1867)
27. Kuştina Tûteber (Harper Lee, 1960)
28. Fireh, Behrek Fireh (Jean Rhys, 1966)
29. Çîrokên Ezopê (Aesop, BZ 620-560)
30. Candide (Voltaire, 1759)
31. Medea (Euripides, Mö 431)
32. Mahabharata (Vyasa, Mö 4. Yy)
33. Qral Lear (William Shakespeare, 1608)
34. Çîroka Genjî (Murasaki Shikibu, berî 1021)
35. Êşa Wertherê Xort (Johann Wolfgang Von Goethe, 1774)
36. Doz (Franz Kafka, 1925)
37. Di Şopa Çaxê Wenda De (Marcel Proust, 1913-1927)
38. Girên Himûgum  (Emily Brontë, 1847)
39. Zilamê Nedîtî (Ralph Ellison, 1952)
40. Moby-dick (Herman Melville, 1851)
41. Their Eyes Were Watching God (Zora Neale Hurston, 1937)
42. Fanosa Behrê (Virginia Woolf, 1927)
43. Çîroka Rastî ya Ah Q (Lu Xun, 1921-1922)
44. Alice İn Wonderland (Lewis Carroll, 1865)
45. Anna Karenina (Leo Tolstoy, 1873-1877)
46. Dilê Tarîtiyê (Joseph Conrad, 1899)
47. Monkey Grip (Helen Garner, 1977)
48. Mrs. Dalloway (Virginia Woolf, 1925)
49. Qral Oidipus (Sophocles, BZ. 429)
50. Vegûhezîn (Franz Kafka, 1915)
51. The Oresteia (Aeschylus, BZ. Sedsala 5. )
52. Cinderella (Nivîskar û dîrok nayê zanîn)
53. Howl (Allen Ginsberg, 1956)
54. Hêjar (Victor Hugo, 1862)
55. Middlemarch (George Eliot, 1871-1872)
56. Pedro Páramo (Juan Rulfo, 1955)
57. The Butterfly Lovers (Çîroka Gel)
58. Çîrokên Canterbury (Geoffrey Chaucer, 1387)
59. The Panchatantra (BZ 300 Vişnû Sharma )
60. The Posthumous Memoirs Of Bras Cubas (Joaquim Maria Machado De Assis, 1881)
61. The Prime Of Miss Jean Brodie (Muriel Spark, 1961)
62. The Ragged-trousered Philanthropists (Robert Tressell, 1914)
63. Song Of Lawino (Okot P’bitek, 1966)
64. Lênûska Zêrîn (Doris Lessing, 1962)
65. Zarokên Şevê (Salman Rushdie, 1981)
66. Nervous Conditions (Tsitsi Dangarembga, 1988)
67. Mîrzayê Biçûk (Antoine De Saint-exupéry, 1943)
68. Hosta û  Margarita (Mikhail Bulgakov, 1967)
69. Ramayana (BZ Sedasal 11, Valmiki)
70. Antigone (Sophocles, BZ 441)
71. Dracula (Bram Stoker, 1897)
72. The Left Hand Of Darkness (Ursula K Le Guin, 1969)
73. Strana Serê Salê (Charles Dickens, 1843)
74. América (Raúl Otero Reiche, 1980)
75. Vor Dem Gesetz  (Franz Kafka, 1915)
76. Zarokên Sikaka Cebelavî  (Naguib Mahfouz, 1967)
77. Il Canzoniere (Petrarch, 1374)
78. Kebra Nagast (Cureyên Nivîsa , 1322)
79. Jinên Biçûk (Louisa May Alcott, 1868-1869)
80. Veguhezîn (Ovid, PZ Sedasala 8.)
81. Omeros (Derek Walcott, 1990)
82. Ivan Denisoviç (Aleksandr Solzhenitsyn)
83. Orlando (Virginia Woolf, 1928)
84. Rainbow Serpent  (Çîroka Aborjînan)
85. Li Dû Xeyalan (Richard Yates, 1961)
86. Robinson Crusoe (Daniel Defoe, 1719)
87. Strana Min (Walt Whitman, 1855)
88. Serpêhatiyên Huckleberry Finn (Mark Twain, 1884)
89. Serpêhatiyên Tom Sawyer (Mark Twain, 1876)
90. The Aleph (Jorge Luis Borges, 1945)
91. Giriyên Cotkar (BZ 2000)
92. Qralê Tazî (Hans Christian Andersen, 1837)
93. The Jungle (Upton Sinclair, 1906)
94. The Khamriyyat (Ebu Nuwas, dawiya sedsala 8.)
95. The Radetzky March (Joseph Roth, 1932)
96. Qelareşk (Edgar Allan Poe, 1845)
97. Ayêtên Şeytên (Salman Rushdie, 1988)
98. Dîroka Nediyar (Donna Tartt, 1992)
99. The Snowy Day (Ezra Jack Keats, 1962)
100. Toba Tek Singh (Saadat Hasan Manto, 1955)

Fexrî Ulug

100 KUŞTIN Û KOMKUJIYÊN MEZIN ÊN DÎROKA MIROVAHIYÊ

Dîroka mirovahiyê, ji beriya zayînê heta piştî zayînê xwediyê rûpelên gelek tarî ye. 100 bûyerên herî xwînrêj û kujende yên 2,500 salan hatine birêzkirin. Bi berhevkariya nivîskar û lêkolîner Matthew White hemû bûyer wek kronolojîk û grafîk hatiye berhevkirin.

Di dinyayê de beriya Şerê Duyem ê Cîhanê bûyerên herî xwînrêj ji aliyê moxolan ve hatine derxistin. Cengîz Xan tenê bûye sedema kuştina 40 milyon kesî. Yek ji xelefên wî Tîmûr kujerê 17 milyon kesî ye. Li gorî agahiyên dîrokî moxolan bi tena serê xwe bi qasî Şerê Duyem ê Cîhanê însan kuştine.

Niha li gorî rêje û rêzeyê 100 bûyerên herî xwînrêj ên dîroka mirovahiyê hene.

LI SER GRAFÎKÊ TÊBINΠHejmara kuştiyên ku ji 7 milyonê kêmtir e wek nivîs di binî grafîkê de cih digire. Ji kerema xwe heke navê bûyerê di nav qutiyan de nebe di binê grafîkan de li gorî serdema xwe cih digire.

Heke navê şer û bûyerê hebe ew tê maneya kesên ku têde hatine kuştin, heke navê fermandar û pêşangen hebe ew nîşan dide ku ew kes an bûye sebeb an jî bi xwe daye kuştin.

SERDEMA ANTÎK (B.Z. 500 – P.Z. 476)

Di wê serdemê de dewlemendî çandinî an jî tiştên berbiçav bû. Helbet ji ber vê yekê jî şerên giran çêdibûn. Aliyên ku dixwestin çavkaniyên mezin bi dest bixin li dijî hevdu şerên mezin didan destpêkirin. Lê şerên wê demê bûn sedema tunebûna çandiniyê, xebatkarî û mirina însanan.

19. Ragihandin û Hilweşîna Împaratoriya Romayê ya Rojava – 7 Milyon (395 B.Z.-476 B.Z.)
25. Sê Keysertiyên Çînê – 4.1 Milyon (189-280 B.Z.)
28. Şerê Gladyatoran – 3.5 Milyon (264 B.Z.-435 B.Z.)
40. Serdema Sengokuyê – 1.5 Milyon (475 B.Z.-221 B.Z.)
46. Qin Shi Huang Di – 1 Milyon (221 B.Z.-210 B.Z.)
47. Şerê Xulaman ê Romayê – 1 Milyon (134 B.Z.-71 B.Z.)
58. Şerê Duyem ê Punîkê – 0.77 Milyon (218 B.Z.-202 B.Z.)
61. Şerê Galiyan – 0.7 Milyon (58 B.Z.-51 B.Z.)
71. Îskenderê Mezin – 0.5 Milyon (336 B.Z.-325 B.Z.)
83. Şerê Yekem ê Punîkê 0.4 Milyon (264 B.Z.-241 B.Z.)
84. Şerê Sêyem ê Mithridatîk – 0.4 Milyon (73 B.Z.-63 B.Z.)
94. Şerê Romayî û Cihûyan – 0.35 Milyon (66-74, 132-135)
96. Şerê Duyem ê Farisan – 0.3 Milyon (480 B.Z.-479 B.Z.)
97. Şerê Hogiran – 0.3 Milyon (91 B.Z.-88 B.Z.)

SERDEMA NAVÎN 476–1450

Çek, barûd û topavêj di salên 1300î de şêwaza şer guhert. Ev “serdema barûdê” li Asyaya Rojhilat dest pê kir û belavî Ewropayê bû. Di vê serdemê de çekên guleavêj teknolojiya leşkerî û avabûnên polîtîk bi awayekî guhertin.

29. Şerê Sedsalan 3.5 Milyon (1337-1453)
30. Seferên Xaçperestan – 3 Milyon (1095-1291)
37. Serhildana Fang Layê – 2 Milyon (1095-1291)
48. Hilbeşîna Mayayan – 1 Milyon (790-909)
49. Seferên Xaçperestan ên Albegiosê – 1 Milyon (1208-1229)
55. Kampanyaya Hulagu Xan – 0.8 Milyon (1255-1260)
59. Şerên Rojava ên Gotîkan – 0.75 Milyon (527-565)
62. Dagirkirina Viyetnamê ya Çînê – 0.7 Milyon (1407-1428)
67. Şerên Goguryeo û Sui – 0.6 Milyon (598, 612)
72. Şerê Bahmani û Vijayanagara – 0.5 Milyon (1366)

SERDEMA RONESANS Û KEŞÎFAN – 1450–1650
Bi pêşxistina teknîka keştiyan û avakirina artêşên mezin rojavayê Ewropayê dest bi lêgerîneke mezin a çavkaniyan kir. Di vê serdemê de ev parzemîn serkêşiya hêzên dinyayê kir. Ligel vê di vê serdemê de lêgerîna dinyayên nû dest pê kir û keşîf hatin kirin.

22. Serdema Pirsgirêkan – 5 Milyon (1598-1613)
31. Şerê Baweriyê yê Fransiyan – 3 Milyon (1562-1598)
45. Qurbankirina Însanan a Aztekê – 1.2 Milyon (1440-1521)
54. Şerên Burma-Siamê – 0.9 Milyon (1550-1605)
73. Şerê Rûs û Tataran – 0.5 Milyon (1570-1572)

SERDEMA NETEWE-DEWLET Û KOLANYALÎZMÊ – 1650–1914

Di serdema pêşketina pîşesazî û pêkhatina welatên netewe-dewlet de Ewropayiyan li qada dinyayê zêdetir herêm kontrol kirin. Bi taybetî Brîtanyayê bi hêza leşkerî û behrevaniyê serkêşiya vê yekê kir.

Di heyama mêtingeriyê de xaka u herî zêde hat mêtin Efrîqa bû.

23. Aurangzeb – 4.6 Milyon (1658-1707)
26. Şerên Napolyon – 4 Milyon (1792-1815)
32. Peterê Mezin – 3 Milyon (1682-1725)
41. Şerê Heft Salan – 1.5 Milyon (1756-1763)
42. Shaka Zulu – 1.5 Milyon (1816-1828)
50. Serhildana Panthayê – 1 Milyon (1855-1873)
57. Dagirkeriya Fransayê ya li ser Alceryayê – 0.78 Milyon (1830-1847)
63. Şerê Xîlafiyeta Spanyayê – 0.7 Milyon (1701-1713)
65. Şerê Navxweyî yê Emerîkayê – 0.69 Milyon (1861-1865)
66. Serhildana Hui – 0.64 Milyon (1862-1873)
68. Şerê Sino-Dzungar – 0.6 Milyon (1755-1757)
74. Şerê Xîlafiyeta Awisturyayê – 0.5 Milyon (1740-1748)
75. Şerê Rûs û Tirkan – 0.5 Milyon (1877-1878)
81. Şerê Tîfaqa Sê Alî – 0.48 Milyon (1864-1870)
82. Şerê Franko û Prûsyayê – 0.43 Milyon (1870-1871)
85. Dagirkeriya Cromwell a Îrlandê – 0.4 Milyon (1649-1652)
86. Serhildana Xulamên Haitî – 0.4 Milyon (1791-1803)
87. Şerê Serxwebûnê yê Meksîkayê – 0.4 Milyon (1810-1821)
90. Şerê Mezin ê Tirkan – 0.38 Milyon (1682-1699)
91. Şerê Mezin ê Bakur – 0.37 Milyon (1700-1721)
92. Şoreşa Kûbayê – 0.36 Milyon (1895-1898)
98. Şerê Qirimê 0.3 Milyon (1854-1856)

SERDEMA MODERN – 1914 – Îro
Di vê serdemê de şerê herî giran ê dîroka mirovahiyê pêk hatiye. Li piştî wî jî gelek şerên û hûr û gir çêbûn. Bi taybetî erên wek gerîlayî û kontrayî di vê heyamê de pêk hat û hê jî berdewam e. Di serdema modern de teknolojiya şer bi awayekî nuwaze bilind bû û îro di destê hemû welatên dinyayê de bi qasî tunekirina dinyayê çek hene.

24. Şerê Viyetnamê – 4.2 Milyon (1959-1975)
27. Şerê Duyem ê Kongoyê – 3.8 Milyon (1998-2002)
33. Koreya Bakur – 3 Milyon (ji 1948an ve)
34. Şerê Koreyê – 3 Milyon (1950-1953)
35. Şerê Sûdanê – 2.6 Milyon (ji 1955an ve)
36. Derxistina Elmanan a ji Ewopaya Rojava – 2.1 Milyon (1945-1947)
38. Mengistu Haile (serokê berê yê Etiyopyayê – 2 Milyon (1974-1991)
39. Democratic Kampuchea 1.67 Milyon (1975-1979)
43. Komkujiya Bangladeşê 1.5 Milyon (1971)
44. Şerê Sovyet û Efxanan 1.5 Milyon (1979-1992)
51. Şoreşa Meksîkayê – 1 Milyon (1910-1920)
52. Şerê Biafranê (Nîjerya) – 1 Milyon (1966-1970)
53. Cenosîda Rwandayê – 0.94 Milyon (1994)
56. Şerê Navxweyî yê Mozambîkê – 0.8 Milyon (1975-1992)
60. Şerê Îtalya û Etiyopyayê – 0.75 Milyon (1935-1941)
64. Şerê Îran û Iraqê – 0.7 Milyon (1980-1988)
69. Şerê Alceryayê – 0.52 Milyon (1954-1962)
70. Şerê Navxweyî yê Sûriyeyê – 0.51 Milyon* (2011-heta îro)
76. Perçebûna Hindistanê – 0.5 Milyon (1947)
77. Komkujiyên li Îndonezyayê – 0.5 Milyon** (1965-1966)
78. Şerê Navxweyî yê Angolayê – 0.5 Milyon (1975-1994)
79. Şerê Navxweyî yê Ugandayê – 0.5 Milyon (1979-1986)
80. Aloziya Somaliyê – 0.5 Milyon (1991-heta îro)
88. Şerê Tirk û Grekan – 0.4 Milyon (1919-1922)
89. Şerê Îndoçînê yê Fransayê – 0.39 Milyon (1945-1954)
93. Şerê Navxweyî yê Spanyayê – 0.36 Milyon (1936-1939)
95. Kirdariyên li dijî Iraqê – 0.35 Milyon (1990-2003)
99. Idi Amin – 0.3 Milyon (1971-1979)
100. Saddam Husên 0.3 Milyon (1979-2003)

Parzemîn Solutions

jêderk: https://www.parzemin.com/100-kustin-u-komkujiyen-mezin-en-diroka-mirovahiye/

Vekolînek li ser dengnasîya Kurdî û çend zimanên din

Di ‘Erebî û di gelek zimanên rojhelata navîn de û li serê cîhanê de, kes van tîpan bi kar nayinin. (4)ۆ،ڵ،ڕ،ێ. Ev tîp tenê di zimanê Kurdî de tê bi kar anîn. Ger hûn bala xwe xweş bidin zêr û ziberê wan hûn dikarin bibînin ji; “ى،ر،ل ” cudatir in. Tenê zimanek dinê heye ku nivîsa wan gelek nêzîkî Kurdî ye, lê ew jî  piçek cuda ye. Navê wî zimanî jî  Paxto/Paştûn e. Li Efxanîstanê tê axaftin, herwiha li Pakîstanê jî tê axaftin. Nivîsa wan piçek cuda ye, ew jî wisa dinivîsînin ”  ړ, ډ, ټ,ګ”. Yê kurdî wek serê tîrek li bin an li serê tîpan heye. Lê di Paştûn de wek bazinek ( ˚, ˳ ) li bin an li serê tîpan heye. Dibe ku “ڕ” û “ ړ “  mîna hev bin, lê dengê herduyan (ڕ،ړ) jî ne wek hev in.Ya kurdî gelek şidandî tê gotin wek; kerr, tirr, pirr… Ya Paştûn jî gelek cuda ye û di Kûrdî de jî ev deng nîne. Tenê di zimanê Hîndîstanî,Pakîstanî û Afxanî de heye an jî, zimanê ji Sanskirîtî peyda bûne de heye. Wek, Pancabî, Gûcaratî û hwd. Û yên ji Tamîlî jî peyda bûne de jî heye. Wek, Malayalam, Telgû, Kannada hwd. Di zimanê Ûrdû de weke  “ڑ” ye, lê ya Ûrdû ji ya Paştûn qelewtir tê gotin. Di Hindî de weke  “ड़”  tê nivîsandin. Di zimanê Belûçî de jî ev deng heye û wek Ûrdû tê nivîsandin. Di Gilakî û Talişî(3) de ev deng nîne. Jixwe zimanê Talişî dişibe Kurdî bi baybetî Kirmanckî. Mixabin ji ber ku Talişî ne zimanek fermî ye li ser lêkolîn jî zêde nebûne û herwiha gelek kes bi hebûna vî zimanî jî nizanin. 

Gelo hûn tîpên Kurdî nas dikin? Werin em çend heban bi hev re hîn bibin. 

ێ-ê

ڕ-rr,(1)

ڵ-ll an jî ‘ ł ‘ . Ev deng di Kurdîya jorîn de, di Kurmancî û Kirmanckî de nîne. Tenê di Kurdîya navendî û başûr/jêrîn de heye. Wek; Kelhûrî, Soranî, Goranî, Lorî û Lekî

Mînak;

Dełên- دەڵێن- debêjin

Dił- دڵ

Guł- گوڵ

Mindał- منداڵ- zarok 

Kurdistan(کوردستان)

Kurdî(کوردی)

Kurd(کورد)

ک-k

و-u

ر-r

د-d

i- di tîpên Erebî de nîne. Hinek kes wek “ِ “ bi kar tînin. Min- کوردِستان،مِن- Kurdistan

س-s

ت-t

ا-a (Di Kurdî de peyv bi ‘ا’ dest pênakin. Di Kurdî wek ‘ئا ‘ tê nivîsandin.)(2)

ن-n

Gav bi gav 

كو-ku

كور-kur

كورد-kurd 

کوردس-kurdis

کوردست-kurdist

کوردستا-kurdista

کوردستان-kurdistan

(1) Di zimanê Îspanî de ‘rr’ heye. Wek; perro(kûçik, se,seg) pero( lê,lêbelê). Ger mirovek ev tîp cuda binivîsîne, wateya wê, dê were guherandin. 

Mînak; 

perra(dêl,dêlik-), 

pera(hirmî). 

Herwiha Kurdî wek Îspanî ye. 

Mînak; 

ker(navê ajalekî ye), 

kerr(kesî denga qet yan baş nabihîze) 

(2) Kurdî wek ‘Erebî û an jî wek tîpên wan bi kar naînin. Hemû zimanên tîpên ‘Erebî bi kar tînin dikarin “ا” de serê peyvê de bi kar tînin. Lê tenê Kurdî vê tîpê di serê peyvê de bi kar naînin. Di Kurdî de em du tîp li hev dixin û tîpa “ئا” peyda dikin. Ev tîp “ئ û  ا” ne. 

Mînak; alan- ئالان

al- ئال

aloz- ئالۆز

(3) Ez dê çend peyvan binivîsînim û hûn jî dikarin lê binêrin.

Mînakên Talişî؛ 

Çi deko- çi dikî

îste- niha( Soranî de jî êsta) 

biz- bizin

veye- dawet, dîlan( di Kirmanckî de jî dibêjin “vêyve, veyve)

az zinam- min zanîbû 

ti Kurdî zinedaş- tu bi Kurdî dizanî 

ke- xanî,mal( di Kirmanckî de jî kêye,kêyi,kiye) 

Be mi- bê min 

Be ke- were mal/ bê malê( di Kirmanckî  de jî bê kêye) 

kom- kîjan( bi Soranî kam û bi Kirmanckî jî kam, kamcî) 

(4) Di zimanê Uyxur de jî tîpek wek ya Kurdî heye. Lê ew jî piçek cida ye û ne heman deng e jî. Wek “ئۆ” tê nivîsandin û dengek wek “ö” ya Tirkî tê xwendin. Eger hûn bala xwe xweş bidinê hûn dikarin bibînin ya wan ji ya me cidatire.

ئۆ- Uyxur 

ۆ- Kurdî 

Fexrî Amîda

JINEK TENÊ DIKARE ÇEND ZAROKAN BÎNE?

Di sedsala 18’an de li Rûsyayê hevsera gundiyekî bi navê Feodor Vassilyev qasî 69 zarok anîne dinyayê û di dîrokê ev jin bûye jina ku herî zêde zarok anîne.

Li gor rapora ku manastira xwecihî ji bo hikûmeta Moskowê nivîsandiye, di navbera 1725-65’an de Vassilyevê 16 cêwî, 7 sêber û 4 çarber anîne dinyayê. Jinik 27 car ducanî bûye û bi tevahî 69 zarokên wê çêbûne.

Gelo bi rastî jî jinekê dikare ji 60’ê zêdetir zarok bîne dinyayê?

Ez ketibûm li pey ku gelo ev jinik bi riyên xwezayî dikare çend zarokan bîne. Lê piştre min dît ku ji vê zêdetir jî pêkan e.

Em ewilî li rapora Vassilyevê ji aliyê matematîkê ve binêrin ku ev agahî çiqas hev digirin. Di nav 40 salan de pêkan dixuye ku jinekê 27 caran ducanî bibe. Em dizanin ku sêber û çarber zûtir tên dinyayê.

Li gor vê heke em bifikirin 16 cêwî di 37 hefteyan de, 7 sêber di 32 hefteyan de, 4 çarber jî di nav 30 hefteyan de anîbe dinyayê, Vassilyev 18 salên xwe wek ducanî derbas kirine.

Lê di jiyana rojane de tiştekî wiha pêkan e an na ew mijareke din e.

Heyama Welidînê

Divê em ewilî vê yekê bipirsin. Gelo heyama welidînê ya jinan ev qas dûvdirêj e? Welidîn bi piranî di 15 salî de dest pê dike. Di vê temenê de xerza jinan di 28 rojan carekê dest bi çêkirina bizrê dikin. Ev yek heta nêzî 51 salî ku bikeve menepozê dewam dike.

Lê gelek beriya menopozê dibêtiya welidînê jî kêm dibe. Piştî 45 saliyan di her mehekê de îhtîmala ducanîbûna jinan ji sedî yek e. Lewra temen çiqas mezin bibe heymar û qelîteya toxûmê jî ew qas kêm dibe. Keç dema tên dinyayê kapasîteya wan a bizir çêkirinê nêzî milyonek e. Lê çiqas mezin bibin ev hejmar dikeve û sed hezarekê di xerzên wan de dimînin. Ji van jî bi tenê 400 heb tam digihîjin û ji aliyê xerzan ve tên avêtin derve. Ev jî tê vê wateyê ku jinekê dikare heta nêzî 30 salan ducanî bibe. Lê ber bi dawiya vê heyamê hin bizirên wan xisarê dibînin. Heke ducanî bibin jî zarok ji ber diçe û dimire.

Ber bi dawiya 40 salî xeberên ku jin zarok tînin dinyayê pirr kêm in. Piraniya jinan piştî 42-44 saliyên xwe nikarin ducanî bibin.

Herwiha jinekê çiqas ducanî bimîne ev heyama ducanîbûnê ew qas zirar dide bizirên wan û bi vî awayî her ku diçe îhtimala ducanîbûnê kêm dibe. Ji aliyê din jî em dikarin bibêjin ku di heyama mijandinê de jî îhtimala ducanîbûnê tune. Ev rêbaza kontrola welidînê ya xwezayî, dema welidînê jî kurt dike.

Li gor vê hesabê îhtimaleke mezin Vassilyev Xanim di 50 saliya xwe de jî zarok anîne dinyayê.

Pirsgirêkên Welidînê

Di salên pêş de ketina îhtimala ducanîbûnê ji aliyê perspektîfa peresînî ve jî tiştekî mantiqî ye. Lewra ducanîbûn û welidîn di temenên mezin de dibin pirsgirêk û pêvajoyeke dijwar e.

Vaye mirov li vir dikeve gumanê. Gelo beriya çend sed salan jinekê li çolterên Rûsyayê di wan şert û mercan de çawa 69 zarok anîne dinyayê?

Li welatên pêşketî hejmara jinên ku ji ber pirsgirêkên welidînê dimirin, pir kêm in. Wek mînak; li gor istatistîkên Banka Cîhanê li Îngilistanê ji 100 hezar zarokên ku sax tên dinyayê, 8 jin jiyana xwe ji dest didin. Ev hejmar li Sierra Leoneyê 1100 e.

Tiştekî pir balkêş e ku Vassilyev Xanim 27 caran zarok anîne dinyayê û tu tişt nehatiye serê wê. Di demên berê bi taybetî di welidîna cêwî, sêber û hwd. de xwînjêçûn û pirsgirêkên din talûkeyên mezin bûn.

Welidînên  Pirzarok

Vassilyev gelek cêwî, sêber û çarber anîne dinyayê û ev yek jî îhtimala rastbûna vê îdiayê kêm dike. Welidînên bi vî awayî gelek kêm in. Wek mînak li Îngilistanê di sala 2012’an de rêjeya Welidînên cêwiyan ji sedî 1,5, rêjeya sêberan ji deh hezarî 3 û ya çarberan jî ji 778 hezarî 3 bû.

Ji bo ku welidînên bi vî awayî irsî ne dibe ku mirov ji vê aliyê li jina Feodor binêre. Lê dema em yên din bidin aliyekî jî 16 ducanîbûnên cêwiyan û sax hatina wan a dinyayê îhtimaleke pir kêm dixuye. Herwiha ji 69 zarokan 2 zarok tenê mirine û 67 zarok sax mane. Dema em şert û mercên wê heyamê bifikirin ev yek ew qas pêkan naxuye.

Heke ev hemû rast bibin jî pir zehmet e ku mirov li van zarokan binêre û wan xwedî bike. Dibe ku ji ber vê yekê be endamên malbata Vassilyev piştî bi dehan salan ji hev veqetiya ne. Tê gotin ku Feodor dema cara duyem dizewice ji wê jinê jî 18 zarokên wî çêdibin.

Hêviyên Nû

Dema em tên îro yanê roja me bersivandina pirsa “gelo lîmît çi ye?” bi rastî jî pir zehmet e.

Di sala 1970’yan de bi alîkariya derve rêbazeke welidînê (ART) hat dîtin û bi saya vê rêbazê rêjeya welidînên cêwî, sêber, çarber û hwd. zêde bû. Bi vî awayî bi dayikên wekîl malbat wê derfetê dîtin ku bikaribin zêdetir xwedî zarok bibin.

Li gor lêkolînên ku di van demên dawî de hatine kirin di xerzdankên jinan de “şanekurkên ovosît” bi gotineke din şaneyên hêkên negihîştî hene. Tê diyarkirin heke bi rêbazên rast li ser van xerzan kiryar bên kirin îhtimal heye ku gelek xerz bê hilberîn ku sînorê hejmara wan tune ye. Ev şane ji xeynî mirovan li ser hemû jîndaran ji bo hilberîna xerzan encamên erênî daye. Hin bijîşk zêde îhtimal nadin vê yekê. Lê hin bijîşk jî wisa bawer dikin îhtimal heye ku ev mekanîzmaya jinan were şixûlandin. Bi vî awayî ev yek ji bo wan jinan dê bibe hêviyekê ku ji ber pençeşêrê an jî nexweşiyek din nikarin biwelidin.

Îhtimaleke wiha bifikirin: bi riya ku hişyariyek zêde bê dayîn xerzdankan, xerzên jinan di carekê de bigihijînin û berdin derve. Piştre ev xerz bi operasyonekê tên girtin, li der laşên jinan dol tên girtin û dûvre dixin nav rehma dayikên wekîl. Bi vî awayî jin jî wekî mêran dikarin bibin xwedî bi sedan an jî bi hezaran zarokan.

Lê pispor dibêjin armanca lêkolînê ne ev bû. Ev xebat ji bo wan jinan hatiye kirin ku nikarin bibin xwedî zarok.

– Bariş Ozdemir

Nûçeyên Derew Çawa Belav Dibin ?

Gotinekê nivîskar Mark Twain heye:’’Hê rastiyê pêlava xwe nexistî piyê xwe derew dikare nîvê dinyê bigere.’’gotineke henekî ye. Mark Twain bi awayê îronîk gotiye lê ev gotin rastiyê jî nîşan dide. Ji xwe ev gotin îro ji berê bêhtir rast e. Zemanê berê çapemeniya cîhanê nûçe, ji çend rojname û torên medyayê yên ku agahî raste rast radigihandin, werdigirtin. Ajansên wek Reuters û Associated Press (AP) li gorî iro kêmtir nûçe û çîrok diweşandin. Lezbûna belavkirina nûçeyan îro bûye fenomena xeleka ragihandinê. Dema weşanên A nûçeyeke çewt weşand, şûnde weşanên B jî weşand, û dûr e weşanên A weşanên B wek çavkaniya agahiyê nîşan da. Dema gelek weşan heman agahiyê çewt diweşînin xeleka ragihandinê çêdibe û nûçeya çewt wek ji gelek  çavkaniyên hatiye sererastkirî xuya dike. Wek mînak; weşanekê ne zanistî û çewt di sala 1998an de got derzî (vaccine) dibe sedema nexweşiya Otîzmê. Her çiqas ji aliyê zanistan ve ev agahî hat redkirin jî tevgerên dijî derzîkirinê derketin. Zarokên ku nehatin derzîkirin, nexweşiyên ku ji wan xetera mirinê heye û li Amerîka hatî xelaskirin disa belav bûn.

Carinan jî nivîsekê bi henekî hate nivîsandin, dibe ku wek rastî belav bibe. Wek mînak nivîsekê henekî di British Medical Journal de bi navê ‘’Zarokên ku enerjiyê bêhtir xerc dikin lîstikên kombersê yên nû dilîzin e.’’  4oo caran di weşanên cuda de wek referans derbas bû. Malperên wek Wikipedia bikarhener dinivîsin pir caran agahiyên çevt belav dikin. Gelek nivîskar ji bo bilez bigihînin wikipedia bi kar tînin, bi wê awayê heman zanyariya ne piştrastkirî ya wikipedia ye. Li gelek deveran wek çavkanî tê weşandin û di dawiyê de sereraskirina wê sererast dibe. Bi pêşketenê dawî di pêşketina ragihandinê tê.  Êdî herkes pir  hêsanî digihêje  her cureyê agahiyan e, Lê daxwaza bilez lêgarina  bersivan dibe ku daxwaza dîtina rastiyê têk bibe.

Dema çewtiyek li seranserê cîhanê  wisa ji nîşka ve belav bibe,  hinkî divê em haydar bin. Parastina ji medyaya sansasyonel, lêkolînkirina agahiyên bi guman û şopandina zanyariyan ji çavkaniyên orjînal, dê lêzbûna belavbûna derewan kêm bike, û dema rastiyê çêbibe ku pêlava xwe bixe piyê xwe.

Jêderk: https://www.youtube.com/watch?v=Zd4uvr7JiV8

Werger: Xulamê Mîr

Amadekarî: Fexrî Ulug

ZAVÊ SALÊ

a

li ser zikê beqa çemê hilmê biçik ! – dewlata reş pîr nabe.

Durbûn merivê min e. hey hilmçikiyo ! hey berfa tûj !

qesra delinga biharê. li hemberî jiyanê ez bûm kevirê tehl.

li ser zikê bilaçemka çermê mirinê biqet ! zavê salême axx!

Hûr nabe genimê zemên. li dor aşê jiyanê digerim.

– ez çêlikê şevê me. Pişta min axx, ji herîya reş. sedsal e dibejim

zavê salê, danheva şevê tazî.

bi hezaran bûkê min hene. lê yek ji wan raneket li ber

simbêlê min yê arî. naaa, devrano na, zavê salê me, li min

heram be mehra zilmê.

li ser lepikên nexweşxanan derziya şeva bişikin !

b

zavê salê, vey li te nayê tengbûna adare / jibîr bik !

ev dinya ne zelalbûna pantorê bi mîza ye.

tu ket bin barê zemên / barê zemên giran e.

vey li te nayê çekên biharê / ev dinya tengbûna zivistanê ye.

vegeeer, ey ser soro, veger çala girîne.

li derdora zewaca zilmê çev çavrijiyayo !

Mahmut Aksoy

Otzî

Du geştyarên Alman, ku di sala 1991an de li  rêzeçiyayên Alpê li ser sînorê Avusturya-Îtalyayê  dimeşiyan. Piştî ku gihaştine bandeva çiyê, xwestin ku di riya qutebir de vegerin. Dema vegerê de di binê çemekî qeşa girtî de lekeyekê reş dibînin û bi baldarî lê dinêrin û fêm dikin ku ew cesed e û polîs agahdar dikin.

Polîsên ku tên cihê buyerê dest bi derxistina cesed dikin û difikirin ku ew yek ji wan çiyageran an jî leşkerên ku di şerê cîhanê ya yekem de mirine. Di destpêkê de polîsê Avusturya yê girîngiya laş fêm nake û di derxistina laş de bi lezgînî tevdigere û dibe sedema birînan. Piştî lêkolîna cesed, fam dikin ku ev cesed ne ji rêzê ye. Cihê cesed bi guncanî tê pîvandin û tê fam kirin ku ew bi çend metreyan di nav sînorên Îtalyayê de ye û radestî Îtalyayê dikin. Di encama lêkolînan de tê fam kirin ku cesed 5300 salî ye. Jê re ‘’Otzî’’ tê gotin. Otzî navê xwe ji qeşayên ‘Alpên Ötzal’ê digire û ev mûmya di dîroka mirovahiye de yê herî kevnar e. Ev laşê ku ji bandorên derveyî dûr û di bin qeşayê û bilindahiyê de heta niha xwe parastiye. Cûdahiya Otzî, ji mûmyayên şaristaniyên din jî di vê xala girîng de bi xwezayî hatiye veşartin.

Teknîkên mûmyakirina Misirê û çandên din jî pêvajoyên wekî rakirina organên hundir ên mirî û qutkirina rizîbûna wan jî bi bûjenên kîmyewî dikirin. Ji ber ku ev teknîk laş zuha dike mûmya hişk dibe. Lê Otzî, bêyî ku mudaxile bibe bi cil û bergên xwe, organên hundirî hetta rehên xwarinên zikê xwe de cudahiyek mezin li hember mûmyayên din rê dide.

Li gorî lêkolînê ew 45 salî, 50 kîlo û 1,65 cm dirêj bû. Dema ku ew di sala 1991an de hat dîtin ji ber mirina wî ew 13 kîlo bû. Gava ku ew mir, cilên wi ji çermên cuda yên heywanan û nebatên cihêreng çêkirî bû. Li ser serî wî kumikekî ji çermê hirçan hatiye çê kirin hebû.  Her wiha pêlava wi avbernedêr ji çermê heywanan çêkirî bû. Pêlava wî da ku serma nesitîne bi giyayên zuha dagirtî bû.

Di heman demê de, Otzî di çenteyê wî de alavên biçûk, amûrên birêkûpêk, heste, karokên hişk kirî û tufrengî hebû.  Wekî din ax, keviri tîr û kevan din av alavên wî de bûn.

Piştî otopsiyê, hat eşkere kirin ku di rûviyên Otzî de li kurmikê devçengelî rast hatin. Lê tiştekî meriv matmayî dike eşkere bû ku xwediyê taybetmendiyeke kuştina kurmikan dike. Otzî, kevzên darê dixwar ku kurmikên rûviyên mi xelas bibe. Di vir de ev encam dertê, Otzî haydar bû ku di rûviyên wî de kurm hene û ji bo ji kurman jî xelas bibe divê kevzan bixwe.

Di laşê Otzî de cûrbecûr 57 deq hene. Berê hate fikirîn ku ev deq bi mebesta olî an ji ji bo xemilandinê hatine çê kirin. Lê piştî lekolîna derket ku nexweşî li ku be, ew deq ji li wir çê kirine. Li gorî lêkolînan Otzî goştxwar bû.  Berî ku bimire di zikê wî de goştê pezkovî, bizin û cûreyên zad hebûn.  Diranê wî davî şikestî bû.  Dibe dema ku zad an jî goşt xwarinê de şikandibe.

Lêkolînvanan dit ku li gel laşê Otzî de kevanek, 14 tîr, kêr û bivirekî paxir tespît kirine. Otzî, bi van çekan xwe ne parastiye û hatiye qetil kirin. Dema ku nû hate dîtin, gumana ku ji qeşayê miriye hebû. Le lêkolînan eşkere kir ku Otzî di pevçûnê de birîndar buye û piştre miriye. Di kişandina rontgenê de birînên wî yên kûr tespît bûye. Zanyarên Îtalyayê di salên dawî de -2008- ji hestûyê pelvisê genomên Otzî girtine. Li gorî analîzên genoman, Otzî bi cigirên deverê re heman DNA ranegirtiye. Otzî ji Sardûnya û giravên Korsîkayê bi serde ji rojhilata navin be.

Otzî, niha li Îtalyayê li South Tyrol Museum of Archaeologyt, tê teşhîr kirin.

Çavkani:

Buz Adam Ötzi

https://www.wired.com/2007/09/dayintech-0919-2/

https://www.webtekno.com/buz-adam-otzi-nin-yolculugunu-ortaya-cikaracak-deliller-bulundu-h78975.html

https://bilimfili.com/buz-adam-otzinin-gardirobunun-kapaklari-acildi

werger : Fexrî Ulug

Dîroka Zewacê

Derbarê zewacê de gelek tişt hatine nivisîn û gotin. Ji tiştên xweş heta tiştên kenewer û tinaz. Lê mijara hemûyan ew e ku hemû rastiyên gerdûnî tînin ziman. Lê derbarê zewacê de her tişt ji armanca bingehîn heta têkildariyên kesan, her dem, cûdahiyên çandî û civakî çêbûne. De em bi lêz li dîrooka zewacê biinihêrin.  Zewicîn û mezinkirina zarokan bi qasî mirovahiyê kevn e. bi civakên çandîni yên bicîhbûyî re nêzîkî 10.000 sal berê zewac, bi mercên eşkere, bi îlankirina zarokan wek mîratxur ji bo parastina cîh û war bûye rêyek. Civak mezin û komplex bûne. Mijara zewacê ji nava kes û malbatan derketiye û bûye saziyek fermî, milkî û olî. Saziya zewacê, qanûnên nivîskî yên herî kevn de, BZ 2100 de li mezopotamyayê di makeqanûnê Ur-Nammû de, ji bo zewacê, gelek mijarên wek; ji zinayê bigirin heta mafên zarokên koleyan hatibûn diyarkirin.

Gelek şaristanên kevnar îzna zewacên pirhejmar dida. Îro din av sedan çandan de, %25 jê, vê yekê qedexe dikin. Lê dayina îznê wê herdem mimkûn nake. Rastiyên demografîk û eleqeya zewac û milk, dide ber çavan ku, li mezopotamyayê li misir û îsraelê yên dewlemend xwedî gelek cariye û jinan bûn. Lê mirovên din li gor qeweta xwe û bi jinekê re dijiyan.Cihên din, ne wiha bû, jinek dibû xwedî gelek mêran. Li Çiyayên Hîmalayan mêrên malbatekê bi heman jinê re dizewicîn ku warên wan yên hindik di nava malbatên nû de parçe nebe. Zewac ne tenê bi hejmara mirovan bi cureyên mirovan jî diguherî. Ji bo vê, nav û qanûn cihê bibin jî, di nava şaristanan de, zewaca kesên heman zayendê di dîrokê de, pêk hatine. Zewac di diayên mezopotamyayê de, pîroz e. Niştecihê Amerîkî, têkîldarê bi herdû zayendan e jî. Zewaca heman zayendan bi eşkere cara  pêşî li Romayê bûye. Împarator Nero û Împarator Elagabalus bi hevre zewîcî ne. Ev tişt BZ di 342yan de hatiye qedexekirin.

Lê adetên wek vê, di serdema Xrîstiyanî de jî çêbûne. Wek Adelphopoîesis an jî wek di dêrên Ortodoks de ‘’birabûn’’ û di 1601î li Îspanyayê cihekî biçûk qeyda zewaca du mêran hatiye girtin. Zewac ne hewce ye ku, d, navbera zindiyan de be jî. Zewacên şevreşkan, bi bûkek an zavayekî mirî re li Çînê ji bo diwama silalê an jî ji bo giyanên aciz kefxweş bibin, pê hatiye. Li Sûdanê jî kirinên wek vê hebûn. Li gel wan hemû cudatiyan, gelek zewac li ser tiştekî dibû: dema mijar dibû milkiyet û zêdebûn, evînên ciwanî ne girîng bûn. Bi taybetî ji zewacên giregiran gelek caran bi hêla rêveberan pêk dihat. Mirovên ji rêzê jî xwedî mafê bijartinê bûn. Lê endîşe pratîkên zewacê bûn.

Ramana zewaca nûjen, ramana evîn û hevaltiyê, ev çend sed sal in çêbûye. Pêşesazîbûn, bajarbûyîn û mezinbûna pola navîn re gelek mirov ji malbatên mezin qetiyan, rizgar bûn û êdî dikaribûn debara xwe pêk bînin. Mirovên ku, ji ronakbîrbûnê para xwe hildan, ji erkên malbatê û ji statûyê dûr ketin. Qet nebe li dilşadiya xwe fikirîn. Ev dilşadiya kesane , rê da guherînên nû. Wek hêsanbûna hevberdanê,û zewaca temenê mezin. Bi kurtî, em li ser ‘’ li dinyaya nûjen rola zewacê çi ye ‘’ bisekinin, bizanin ku zewac, her dem ji hêla civakê ve şikl hildaye. Şiklê civatê nirx û armancên wê bi demê re diguhere. Zewac jî bi nêrînên civatê re dê tim biguhere…

Jêderkhttps://www.youtube.com/watch?v=CtcUMBRkLwA&t=24s

Werger: KeskSorZer

Amadekarî : Fexri Ulug

Kurd û Înternet

Înternet zaf rehetiyê dide mirovan, bi hêsanî wext, cih, bihaya bilêtekê ya şanoyekê peyda dike her wisa dikare biletê jî bikire. Agahiyên cihê ku dixwaze bigere distîne. Nûçeyan dibîne. Bi hevalên xwe re xeber dide. Mifayên înternetê ne yek ne du ne. Aniha li cihanê internet bûye perçeyek ji jiyanê. Gelo Kurd çi qasî bikartînin?

Bi peyvên teknîkî ve serê we tevlîhev nekim. Ji ber bêdewletbûna Kurdan em nikarin carekê de wê bêjin, lê nifûs û analîzên dewletên ku Kurd tê da dijîn bi saya wan em dikarin rêjeyek bînîn berçav.

Mijarek balkêş li hemberê we ye

Mijarên min Kurd li înternetê çi digerin(lêgerin) û herî zêde kîjan peyvan ditiqînin û her wiha Kurd çi qas înternetê da hene ango bikartînin?

Ev lêkolîna min bi tîpa Latînî ye, ya Erebî nîvco mabû lowma ez ê ya latînî bêjim.

Destpêkê de ez dê bahsa biyanan bikim. Biyanek li ser înternetê “Kurd(s)” û “Kurdistan” binivîse çi derdikeve, piştra ev peyvana înternetê da çi ji wan re pêşniyar dike yan çi tîne li hemberê wan û tiqandina wan a duyem kîjan malper an peyv e?

Wê demê piştê lêgerîna peyva “Kurd(s)” peşniyar birêz “Mesud Barzanî” bû, wê pirr bala min kişand ji ber ku heman demê da li Rojava şer, berxwedan hebû û li serhilbijartina Serxwebûna Kurdistan ra salek derbas bi bû lê rûpelên pêşîn bahsa Birêz Barzanî dikir. Li Rojava de têkoşîn hebû dibê peyvên “Rojava” “YPG” zêdetir bihatna lêgerandin, bila ew bibe balkêşanek!

Di vê demê da rêjeya welatan wiha bû

  • Emerîka
  • Îngîlîstan
  • Rusya
  • Siviçre
  • Norvech

Rusya bi artêşa xwe li Rojava bû em dibînin ku gelê Îngîlîstanê ji Rusyayê zêdetir li ser înternetê rojev a Kurdan dişopînin.

Ew welatên sereke bûn ku eleqeya wan bi Kurdan ra heye. “Kurd’s” li hemû cihanê tê gerandin. Nasnameyeka Kurda li cihanê heye lê bêriya ku behsa nasnameya Kurdan li înternetê bikim, welatên ku “Kurd’s” binivîsînin Google dê çi ji wan re pêşniyar bike, agahiyên derbara Kurdan de çi ne li jêrê ezê  rêz bikim;

Emerîka piştî peyva “Kurd’s” “Kurdistan” bi pêşniyara malperan û Googleê hevokên li binêtiqandine;

Why is Turkey fighting the Kurds / Çima Tirkiye bi Kurdan re şerdike

Kurds region Syria / li Surî ware Kurda

How many kurds have been killed / Çi qas Kurd hatin kuştin

Îngîlîstan;

Rakka / Raqa

Ottoman Emparor / Osmanî

Turkey bombing Kurds / Tirkiye Kurda bombebaran dike

Erdogan / Erdoxan

We do kurds come from / ew tê çi wateyê nizanim lê dibe ku nûçeyekê da derbas dibe ji ber ku wextekê li serve mijarê mijûl bûne.

Li cihanê kesek bixwaze di derbarê Kurdan de agahiyek bistîne, dikare al, erdnîgar, çand bibîne. Lê tiştê bala min kişand lêgerandina “Ahmad Khani” bû. Ehmedê Xanî gellek zêde hatibû lêgerandin û li ser gelek lêkolîn hatibû kirin û herwiha min gelekbelge û PDF ên biyan (xêncî Îngîlîzî) bidest xist. Helbet berhemawî ya “Mem and Zin” “Mem û Zîn” jî gelek caran hatibû gerandin. Ango em dikarin bêjin nasnameyê kurdan Ehmedê Xanî di de cihanê?! Elake ya biyan li ser Kurda gor rojeva vê demê kêm zê de ev bû.

Hinek jî bahsa bajarên me bikim lêkolîna min a tîpa erebî xilas nebû lowma ezê tenê behsa Bakûrê Kurdistanê tîpa latinî bikim.

Her bajar herî zêde nave xwe lê digere di vê çarçoveya de tiştê herî balkêş Elezîz e. Li Elezîzê da herîzê de nave Amedê hatibû lêgerandin. Evê jî bala min kişand li ser hûrbûm. Dibe ku sedem futbol be… ji ber ku piştê peyva “Amed” “AmedSpor” tê gerandin lowma dibe ku Elezîz’ê jî futbol zêde têhezkirin û rêjeya Elezîzê de derket lê ne wisa bû, bi qasî bajarên din ew jî tîmafutbolê digerin ne zêde ne jî kêm.

Lêgerîna bajaran roj, rojev, yan li gor popîlerbûna stran, fîlm, futbol hwd. Diguhere lê peyva “Kitap(Pirtûk)” Mêrdîn, Êlih, Amedê de zêde hatibû  gerandin lê mixabin bi Tirkî hatibû tiqandine.

Herî zêde kîjan peyv hatiye lêgerandin?

Di vê mijarê de ez zêde hestiyar nêzik bûm, lowma peyvên wek “çand” “helbest” “pirtûk” “çîrok” hwd. Hûrbûm encam min matmayîkir. Ne tenê li welêt li tevahî cîhanê peyva “Govend” di nava Kurdan da hatiye gerandinê. Piştê peyva “govend” “Xecê Herdem” “Ahlatlı Şükran govend indir” tiqandine. Heger peyva yekem govend be helbet ya duyem jî stran e. Wê demê da Rojbîn Kizil, Xece Herdem, Koma Sê Bira binav û dengbûn ne tenê Bakûr li Başûr jî wisa bû. “Mashup Rojbin” herî zêde dihat lê gerandin hetta “KURDISH MASHUP” li Kazakîstan, Rusya û welatên din de jî trend bibû û dihat guhdar kirin û gerandin. Li Îraqê piştre “stran” “xoshteren stran” “stran Tv” dihat tiqandine lê yê sereke “stran Tirki” bû û herî zêde jî herema Dihokê de geran dîbûn ango tê wê wateya ku Birahîm Tatlises hê jî li Îraqê popîler e!

Mijara me li vir de dibe dualî Kurd li înternetê hene, lê Kurdî çi qas li înternetê de heye?

Kurd li ser înternetê peyvên çandî, hûnerî nagerin, danûstandinê nakin, bileta balafir an sinamayê nakirin, bi Kurdî tiştekî nakin. Kurd herî zêde li înternetê nûçeyan dixwînin.

Em nikarin bêjin Kurd li paş teknolojiyê ma ne li heyama xwe de dijîn, Compiter, telephone destan a smart, televîzyonên smart bikar tînin, lêgirana xwe bi Tirkî, Farisî, Erebî dikin tiştê ku bigerin Kurdî jî bibe hejmarek mezin bi zimanekî biyanî digerin. Kêm Kurd li înternetê de Kurdî tiştan digerin û li înternetê kêm tişt bi Kurdî ye.

Hinekî jî bahsa cihanê bikim

Di navbera 1999-2018 de li Googleê ajala ku herî zêde tiqandine kuçik e. “Buldog” popûler,  cinseke kuçikan e lê belê her çi qas kuçik were tiqandin jî, herî zêde vîdeoyên pisîkan tên temaşe kirin. Piştê kuçik rêza ajel pisîk, masî, balinde, hesp, hirç, şêr û her wiha diçe.

Cristiano Ronaldo futbolîstekî herî zêde hatiye tiqandine lê 2016an de lêgerandinê de cihê xwe daye Neymarê ev her dû camêr Ronaldinho, Maradona, Zidan paş xwe xistine.

Fîlm

Ji 2000an şûnda Matrîx, Lord of the Rings, X-Man herî zêde hatine tiqandin, di 2018an de Black Panter, Dead Pool, Venom fîlmên herî zêde hatine gerandin.

Derbarê mûzîkê de jî agahiyek saxlem min nedît, lêkolîn Justîn Biber, Rihanna, Eminem dixin pêş lê biya min mafê Michael Jackson û kesên wek wî binav û deng dixwin lê di 2018an de kom an mûzîkjenê ku herî zêde hatiye tiqandine; Demi Lovato, Cardi B, Daniel Küblböck, Travis Scott, Rick Ross, 6ix9ine, Childish Gambino, Nick Jonas bûn.

Nivîs : Kurdo Zanyar

Edit : Cemal Meşmayî

Çavkanî;

Google

We are social

Hotbrid

(*Ev statistîka destpêka 2019an de hatiye çêkirin)

Dînîtîya Hînbûna Îngîlîzî

Haydê em qala dînîtîyan bikin. Ji dînîtîya Beatle dest pê bikin. Ciwanên bi hêrs, hawar, qêrîn û qîyamet. Dînîtîya werzîşê; girseyekê ker dike, hemû xebat ji bo gogê têxin torê de. Belê dînîtîya olê; xwe windakirin, girî, xeyal. Dînîtî dibe baş be. Dînîtî dibe tirsê rake. Dînîtî belkî mirin be. Dînîtîyeke cîhanê ya nû heye. Dînîtîya hînbûna îngîlîzî.

Guh bidin zarokên Çînî yên îngîlîzî hîn dibin, diqêrînin; Mamoste           : ‘’…Jîyana min biguherîne!’’ –‘’ ez dixwazim jîyana xwe biguherînim.’’ –‘’ ez nahêlim dê û bavê min kêm bikevin!’’ –‘’ez nahêlim welatê min  bikeve!’’ –‘’ya herî girîng ez nahêlim kêm bikevim!’’

Li dinyayê çend însan hînî îngîlîzî dibin? 2 mîlyar. Li Amerîkaya Latîn, Hîndîstan, Asya herî zêde li Çînê. Xwendekarekî Çînî, di pola sêyem de dest bi hînbûna îngîlîzî dike.  Lewma îsal Çîn ê bibe welatê herî zêde bi îngîlîzî dipeyîve. Çima îngîlîzî? Bi peyvekê; derfet. Derfet, ji bo jîyanek û karekî çêtir, dibistanekî çêtir, ji bo xwarin were sifreyê. Ezmûnekê 3 rojan bidome. Li gor serkeftina wan pêşeroja wan diyar dibe. Sê sala rojê 12 saetan dixebite. Ezmûn  %25 îngîlîzî ye. dibêjine; ’’gaokao’’ , 80 milyon xwendekarên  Çînî her sal dikevin vê ezmûnê. Dînîtîya bo îngîlîzî hecî nebîne, nizane.

Ez dixwazim îngîlîzî bipeyîvim. Ez dixwazim bipeyîvim, bi îngîlîzî! Ez dixwazim jîyana xwe biguherînim. Dînîtîya îngîlîzî baş e an xerab e? Îngîlîzî ê wek lehîyê hemû zimanan bide ber xwe? Ne wisa. Îngîlîzî zimanê dinyayê yê duyemîn e. Zimanê dayikê jîyana we ye. lê bi îngîlîzî hûn dikevin têkîlîyeke mezintir, tekîlîyeke gerdûnî. Pirsgirêkên gerdûnî; wek guherîna demsalan û xizanî û birçîtî û nexweşî… Zimanê dinê yê din jî hene. Matematîk, zimanê zanistê ye. muzîk zimanê hestên însan e. û niha îngîlîzî dibe zimanê çareserîya pirsgirêkan. Ne ji ber bandora Amerîka yê, d,nya wiha dixwaze. Dînîtîya îngîlîzî pir muhîm e. wek elektrîk were bajarê me an wek ketina dîwarê Berlînê, îngîlîzî hêvî ye bo dahatûyek çêtir. Pêşeroje de ê zimanê dinyayê yê hevpar çê bibe; ji bo çareserîya pirsgirêkan.

Çavkanî : https://www.youtube.com/watch?v=ltmHYzPCvmg

Werger: Xulamê Mîr

Kurdish Magazine

Xwendina Pirtûkan Di Beden Û Hişê Me De Çi Gûhertine Dike?

 Di gihaştina kesayetî de xwendina pirtûkan, çiqasî girînge êdî herkes dizane. Bi saya pirtûkan zanebûn û xeyalên me pêşve dikeve. Ew kesên ku em van nasnakin di xwendinê de jiyana wan nas dikin û empatiyê bi wan re damezirînin. Wiha xwuya ye ku tiştên em dixwînin çi be kesayeta me ji dibe ev.

Her çiqas mamoste, malbat û derdora me gava di destpêka emir de girîngiya xwendinê ji mere bêje jî ew gotin gelek caran li heva dimîne. Ji ber ku di vî warî de tu alîkariya agahî û zanistî tune ye. Lê zanyariyên cihanê di derheqê xwendinê de 5 lêkolîn kirine.

  • Stresê kêm dike.

Zanyariyen Zanîngeha Sussexê di sala 2009an de rîtmên qelb û rakişandina masûlkeyê pîvandin. Di encamê de çalakiyên xwendina pirtûk an jî rojnameyan stres %68 kêm kiriye. Xwendin ji meşê û wexwarina qehweyê û guhdarkirina muzîkê zêdetir stresê kem dike. Ev lekolîn rê dide ku ji bo tendûrûstiyê her roj çend rupel bê xwendin.

  • Li gorî henek lêkolînan emir dirêj dike.

Zanîngeha Yaleyê, 12 salan 3600 kesên ku emrê van li 50 re yî çavdêrî kirin. Piştî vê lêkolînê derketiye hole ku; kesên ku  di rojê de  niv saetê pirtûk xwendine li gorî kesên ku rojname û  kovar xwendine, nêzî 2 salan zêdetir jiyîn e.

Her wiha beşdarvanên di hefteyekî de 3 saet û nîv zêdetir xwendine li gorî kesên ku ji 3 saat û nîv kêmtir xwendine %17 kêmtir xwedî rîska mirinê ne.

  • Agahiyên çandî û ziman pêşve dixe.

Di serê salen 90î de Keith Stanovich û hevalên xwe,ji bo têkiliyên li ser nivîskarên  pêkhatîbûnê, tûrikê peyvikan û çend tiştên spekulatîf (pevxistî) û nespekulatîf binirxînin bi dehan lêkolîn pêk anîn. Di lêkolînê de testa  pêkhatina xwendinê û pêşdîtinek xurt (Author Recognition Test) bi kar anîn. Di encamê de xwendekaran %50 zêdetir xwedî agahi û peyvikan bûn. Ev helwest jî derdixe holê kû xwendina rojane berberî gelek tiştan e.

  • Hêla empatiyê xurt dike.

Di sala 2013an de li Zanîngeha Harvard ê xebateke li ser curê pirtûkan ên wêjeyî û xwendevanan pêk hat. Cureyên pirtûkan; pevxistinên populer û pevxistinên wêjeyî ne. Xwendevanên pirtûk xwendin û ê nexwendin din nav xwe de cûdahiyek rêdan. Di ezmûnan de kesên ku wêjeyî xwendine tevgera karakteran bi performanseke hêsan nîşan didan. Lê di heman demê de kesên ku tiştên populer xwendine  performansên balkêş diyar kirine.

  • Mejiyê mirovan li gorî kesên naxwînin hê afirîner dibe.

        Maja Djikic dibêje ku, di jiyana rojane de em difikirin ku her deqeyî de biryarekê bistînin. Bi vî awayî em guman dikin ku hişê me bi me re alîkar bibe û em mejiyê xwe ji agahiyên nû re digirin. Lewra dema ku mirov pirtuken pevxistinî bixwîne, mejûyê xwe ji tekiliyên nû vedike. Wê demê jî nediyariya hişê me ji holê radibe .

Xwendina ahengdar, xuliqîna fikr û raman e. Afirandina azadiyê ye.

CeoTudent

Fexrî ULUG          

ÇEND TÊGIHÊN TENDURISTÎYÊ

Agnozî (Agnosia): Nebihîstinî. Kêmasî û astengîyên jihevveqetandina hestan.

Akînezî (Akinesia): Bêtevgerî. Di destpêkirina tevgerê da astengî.

Anevrîzma (Aneurysm): Bi lawazbûna rehên xwînê re firehbûn û werimîna rehan.

Demans: Xurifîn. Bi gelemperî ji bo jibîrkirinê tê bi kar anîn.

Dîsfajî (Dysphagia): Astengîya daqurtandinê.

Embolî (Emboly): Xetimîna rehên xwînê. Herwiha keseka dibe sedema xetimîna xwînê.

Tremor: Ricifîn, cirifîn, lerizîn, lerz.

Vertîgo: Gêjbûn, sergêjî.

Anoksî (Anoxia): Bêoksîjenî.

Hîpoksî (Hypoxia): Kêmoksîjenî.

Apne (Apnea): Bêhilmî. Rawestîna bêhnê.

Bradîpne (Bradypnea): Hilmijgiranî, bêhngiranî. Kêmbûna hilmê.

Takîpne (Tachypnea): Hilmijlezî. Zêdebûna leza hilmê.

Bradîkardî (Bradycardia): Dilhêdîbûn. Kêmbûna lêdan û gulpîna dil.

Taşîkardî (Tachycrdia): Lezbûna dil. Zêdebûna lêdan û gulpîna dil.

Îskemî (Ischemia): Di nav lebatên laşî da kêmbûn an jî rawestîna xwînê.

Sîyanoz: Ji ber nebûn an jî kembûna oksîjenê şînbûna çermê laşî.

Fzt. Mustafa Önal – Fîzyoterapî û Rehabîlîtasyon

Dîroka Hackeriyê û Hackerên Navdar

Ji îcadkirina telefon û kompîteran heta roja me ya îro, gelek hacker derketin û bûyerên hackerî çêbûn. Hackerî, carinan bi rûyê sextekariyê, carinan jî bi rûyê siyasî derketiye pêşberî me. Hacker û hackerî rastiyên roja me ya îro ne

Hacker (Hekir): Bi taybetî peyva resen hatiye bikaranîn ku îroniyek çêbibe, ji ber ku wateyên navê hacker pir hene.

Hackerî çawa dest pê kir ?

Sal 1878. Şîrketeke telefonê hebû; navê vê şîrketê Bell Telephone bû. Du ciwanên jêhatî diketin xetên telefonan û pê belaş xeber didan. Xelkê ji vî karî re got ‘hackirin’.  Em dikarin bibêjin ku dîroka hackeriyê wisa dest pê kiriye. Wê demê ev karê hackeriyê wek sûcekî nedihat dîtin; tiştekî zarokane dihat hesibandin. Dîsa jî şîrketên telefonan bi giştî karkerên jin didan xebitandin ku qezenca wan nekeve û kêm nebe. Ji ber ku hê hackerek jin tune bû.

Dengê kompîterê

Em werin sala 1960’an. Ji ber ku kompîter hatiye îcadkirin û ketiye jiyana zanîngeh û ciwanan, ciwan vê dahênana (îcad) rojane meraq dikin û dixwazin pê mijûl bibin. Kompîterên vê demê ewqas mezin in ku bi tenê di saziyên fermî û zanîngehan de hene. Mînak, kompîtera ewil li gor gotinan ji tonekê zêdetir e. Ji ber vê jî ji bo kompîterên berê dînazor dihat gotin. Ev dînazor di odeyên mezin de bi saya germahiyê dihatin xebitandin.

Li Amerîkayê di zanîngeha MIT’de (Massachusetts Institute of Technology) hin xwendekar û asîstan ji bo bikaranîneke hêsantir rêbazek dîtin; berê jê re ‘kurter’ gotin, paşê jî navê wê kirin ‘hack’. Bi vî awayî kompîterê kirariyên pêwîst leztir û zûtir dikirin. Di wan salan de, Dennis Ritchie û Ken Thompson pergala xebata UNIX’ê çêdikin. Pergala UNIX’ê ji kurterêyan pêk dihat.

Gilgil û fîq

Sal 1971. John Draper keşif kir ku promosyonên Cap’n’Crunch (xwarina gilgilî ye) 2 hezar û 600 mhz deng derdixe ku ev promosyon bi tenê fîqek bû. John bi fîqê li ser awîzeya telefonê pif dikir û heta sibê belaş xeber dida. Draper ev rêbaz di demeke kurt de hînî herkesî dike. Polîs John Drapper digire û jê dipirse “Te çima vî karî kir” Drapper li polîs dinêre û dibêje ku “Min malê xelkê da xelkê”.

Pergala texteyê peyaman

Sal 1978. Randy Seuss û Ward Christiansen ji bo ragihandin û têkiliyê pergalekê çêdikin. Navê vê pergalê dikin Pergala Texteyê Peyaman (Bulletin Board System ). Êdî hackerên navdar an jî nûgihîştî, hev nas dikirin û bi hev re dixebitiyan. Ev pergal hê jî di roja me ya îro de, ji aliyê hackeran ve tê bikaranîn.

Kompîtera şexsî

Sal 1981. Fîrmaya IBM kompîtereke şexsî çêdike û dide nasandin. Ev pêngaveke pir mezin bû û bi “şoreşa teknîkî ’’ dihate binavkirin. Êdî perê te hebûya te dikaribû kompîterek bikiriya û bi kar bianiya. IBM vê salê pereyên pir mezin qezenc dike. Rêveberê IBM’ê wiha digot, “Ev hê lêlê ye em ê loloyê jî bibînin.”

Dengê înternetê jî êdî hêdî hêdî dihat. Tora leşkerî ARPANET wê veguheriya bibûya înternet. Destên şîrketan dixuriya wekî gurên birçî, xwe avêtin ser înternetê.

Koma hackeran: Lejyona Qiyametê

Sal 1984. Vê salê komeke hackiran tê avakirin. Kom ji aliyê Lex Luthor ve tê avakirin. Navê komê dike Lejyona Qiyametê (Legion Of Doom). Ev kom ji bo hackeran pêngaveke mezin bû. Êdî dema çalakî û xebatên hevpar û rêxistinî hatibû. Ev koma sîberî-online di dema xwe de pir navdar e. Hackerên herî baş di vê rêxistinê de kom dibin, ev jî hikûmeta Amerîkayê ditirsîne.

Şerê naxweyî

Piştî salekê di nav Lejyona Qiyametê de şerekî navxweyî derdikeve. Phiber Optik bi hevalê xwe Erik Bloodaxe re şer dike û ji komê tê avêtin. Ev bûyer Lejyona Qiyametê parçe dike. Phiber Optik komeke nû ava dike û navê komê jî dike Masters Of Deception (MOD). Koma MOD xetên telefonan kilîd dikin, xeberdanên hin kesan guhdarî û qeyd dikin, agahiyên şexsî didizin. FBI, Phiber Optik û 4 hevalên wî digire û dixe girtîgehê.

Zagonên dijwar

Sal 1985. Dewleta Amerîkayê ji bo astengkirina bûyerên hackeriyê zagonên cur bi cur derdixe. Kongre hefteyek li ser qanûnên nû dixebite. Êdî hackerî tişteke zarokane nedihat dîtin. Yasayên pir dijwar hatin derxistin.

Vîrûsa Morris

Sal 1988. Robert Morris bi kurmikên înternetê (internet worm) 6 hezar kompîter hildiweşîne. Dawiyê 10 hezar dolar cezayê pere dide û bi saetan jî di xizmeta civakî de dixebite. Kevin Mitnick dikeve tora şîrketa dîjîtal Equipment Companyê hemû agahiyên şîrketê tevlihev dike û tê girtin ji ber vê salekê di gîrtîgehê de dimîne. Kevin Poulsen dikeve xetên telefonan, piştî 17 mehan ji aliyê FBI’yê ve tê girtin.

KGB

Sal 1989. Hackerên ku girêdayî komeleya Chaos Computerê, dikevin pergalên saziyên fermî yên Amerîkayê kod û agahiyên saziyan bi dest dixin û difiroşin KGB’yê. Êdî hackerî bûbû amûreke sîxuriyê. Ev bûyer ji bo operasyona Creduxê bû bingehek. Dewleta Amerîkayê derdiket nêçîra hackeran…

Operasyona Creduxê

Sal 1990. Hikûmeta Amerîkayê ji bo girtina hemû hackeran operasyona Creduxêdike. Operasyon li 14 bajaran tê kirin. Gelek hacker tên girtin lê bi vê operasyonê jî encameke teqez nayê bidestxistin. Hackerî mîna nexweşiyekê di nav ciwanan de belav bûbû.

Sal 1994. Vladimir Levin ji bo mafyaya rûsan dixebite û ji kompîterên Citibankê 10 milyon dolar didize. Levin piştî salekê di balafirgeha Heatrowê de tê girtin.

Sal 1995. Kevin Mitnick dîsa tê hepiskirin ji ber ku 20 hezar heb kartên krediyê dizîne. Dadgeh cara ewil hackerekî bi kefaletê serbest bernade. Kevin bi salan di hepsê de dimîne.

Back Orifice û Trojan

Sal 1988. Back Orifice ji bo hackirinê bernameyek çêdike û di konferansa The Cult of Death Cowê (DefCon) de dide nasîn. Navê bernameyê Trojan e. Trojan wekî sîxurekî diket pergala kompîterê û dizî dikir. Ji wê salê heta roja me, ev bername ji aliyê hackeran ve tê bikaranîn. Bername cara ewil ji aliyê Ehud Tenebuaum ve tê ceribandin. Ehud dikeve pergalên Pentagonê û kodên leşkerî didize. Ehud bi salan di girtîgehê de dimîne.

Vîrûsa Melissayê

Sal 1999. David Smith vîrûsek çêdike û navê evîndara xwe dide bernameyê. Bi vîrûsa Melissayê dikeve pergalên 300 şîrketan û hemû agahiyên wan bi dest dixe û jê dibe. 300 şîrket 400 milyon dolar zirarê dikin. Piştî vê bûyerê Microsoft ji bo astengkirina êrîşan bernameyên parastinê çêdike.

Vîrûsa eşqê

Sal 2000. Hackeran bi vîrûsa eşqê pergalên malperên e-Bay, Yahoo û Amazon hildiweşînin. Kodên bernameyên windows û officê ji Microsoftê didizin.

Cureyên hackeran

Li gor pisporan 5 cure Hacker hene:

  • Hackerên dibistanî: Hackerên dibistanî pergala înternetê analîz dikin û hînî naveroka wê dibin. Di kirinên wan de tu carî zerardayîn tune ye. Armanca wan zêdetir zanistî ye.
  • Hackerên jêhatî: Hackerên jêhatî zerarê didin pergal û malperan. Ew bi hilweşandinê xwe îfade dikin. Li dijî hin tiştan hêrs û nefreta xwe wisa derdixin holê, bi giştî ciwanên nûgihayî ne.
  • Hackerên profesyonel: Hackerên profesyonel hackirinê bi tenê ji bo pere dikin. Dikevin pergalên sazî û şîrketan, agahiyên wan didizin û difiroşin hin kesên din.
  • Nivîskarên vîrûsan: Nivîskarên vîrûsan bi kodan vîrûsan çêdikin û wan belavî înternetê dikin.
  • Hackerên siyasî: Hackerên siyasî bi armanc û hedefên siyasî tevdigerin. Li gor fikr û ramanên xwe çalakiyan dikin.

Hacker kîjan bername bi kar tînin?

Hacker bernameyên Trojan (RAT=Remote Access Tools) bi kar tînin. Em dikarin bibêjin ku nêzîkî 300 cureyên wan hene. Ji bo xebitandina Trojanê sê parçe lazim in: Server, Client û Editor. Ev sê parçe saziya Trojanê pêk tînin. Parçeyê Server deriyên pergalê vedike, parçeyê Client bingeha çalakiyê sererast dike, parçeyê Editor çalakiyê pêk tîne. Roja me ya îro, hacker zêdetir Trojanên Bladerunner, Deepthroat, Girlfriend, Schoolbus, Netbus, Subseven, Striker, Doly, Wincrasher, Voodoo û Netsphere bi kar tînin.

Hin hackerên navdar

– Adam Beberg: Projeya Cosmê çêkiriye

– Dennis Ritchie &Ken Thompson: Pergala UNIX’ê çêkiriye.

– Dmitry Sklyarov: Taybetiyên şîfrekirina PDF’ê dîtiye.

– Douglas Engelbart: Bernameya

Remailerê nivîsandiye û pergala NLS’ê çêkiriye.

– Ian Murphy/Captain Zap: Ketiye pergalên telefonan û belaş xeber daye.

– Johan Helsingus: Bernameya Remailerên Anonîm nivîsandiye.

– Kevin David Mitnick: Di cîhanê de çiqas pergal hene ketiye hundirê wan.

– Kevin Poulsen: Ketiye tora sazî û şîrketan.

– Mark Abene (Phiber Optik): Prensîbên xebitandina telefonan keşf dike.

– Richard Stallman: Bi bernameyên taybet êrîşî kompîteran kiriye.

– Timothy Lloyf: Pergalên şîrketan hilweşandiye.

– Vladimer Lenin: Ji banqeyan agahiyên taybet dizîne.

– Iskorpitx: Hackerekî nijadperest û tirk e. Malper û pergalên çepgir û kurdan hilweşandine. Ji sala 2003 û heta roja me nêzîkî 30 hezar malper hilweşandine. Çi ecêb e ku Iskorpitx hê jî nehatiye girtin!!! Gelo çima? Li gor pisporên ewropayî Iskorpitx komek e…

Li gor lêkolînekê li dinyayê hackerên herî çalak tirk in. Her sal bi hezaran malper û pergalan hildiweşînin. Hackerên tirk pirtir Trojanên Subseven û Netbus bi kar tînin.

Dawî û encam

Hin kes hackeran bi lehengên romantîk lê hin kes jî wan bi sextekariyê bi nav dikin. Ji îcadkirina telefon û kompîteran heta roja me ya îro, gelek hacker derketin û bûyerên hackerî çêbûn. Hackerî, carinan bi rûyê sextekariyê, carinan jî bi rûyê siyasî derketiye pêşberî me lê divê em ji bîr nekin ku hacker û hackerî rastiyên roja me ya îro ne; ew ê her tim hebin…

Em ê bi gotineke Aldous Huxley nivîsa xwe biqedînin: ‘’Hacker bi armancekê tevdigere, hem romantîk e hem zalim e. Hacker dikare bibe şoreşger an jî belengazek.’’

Fîlma War Games

Sal 1983. Hollywood dibîne ku hackerî di nav ciwanan de pir popûler e, fîlmekê dikişîne. Navê fîlm War Games (Lîstikên Şer) bû. Fîlm rekoreke mezin şikand û pir hat temaşekirin. Çêkerê vê fîlmê ewqas pere qezenc kir ku li gotarekê wiha digot: “Me bawer nedikir ku em ê ewqas pere qezenc bikin.’’ Rewşa her kesî ne weke sektora fîlmçêkeran bû. Rêveberê wê çaxê yê fîrmaya FORD’ê ji qehran daxuyaniyek dide rojnameya Timesê û dibêje: “Ev eşqa kompîterê karên me kuşt, êdî kes erebeyan nakire.”

Occo Mehabad

Netflix

Şîrketa Netflixê bi pirsgirêka herî mezin a sala 2020’an, bi Coronavirusê, teqiya!  Ji ber ku me hemûyan, bêtir dem li malan derbas dikir. Ji ber vê yekê, gelek wext hebû ku em rêzefîlm, fîlim û belgefîlmên Netflix TVê bikolin.

Rêzefîlmên Netflixê roj bi roj bi leza ku me gêj dike zêde dibin. Şopandin dijwar e, hilberên nû û sezonên nû her gav têne weşandin. Lê meraq neke! Me derbarê çêtirîn rêzefilmên Netflixê ji we re amade kir.

1 – Breaking Bad (IMDb: 9,3)

Walter White, mamosteyê kîmyayê ye li dibistanekê, kesek e ku bi malbata xwe re dijî. Walter piştî hîn nexweşiyan diçe nexweşxaneyê û mixabin hîn dibe ku bi wî re kansera pişikê heye. Ya herî bi êş a rastiya mirinê ev e ku ew ê malbata xwe li paş bihêle. Di hîn bûyerên cûda de, ew dibîne ku di pîşesaziya derman de gelek pere heye. Ev awayê çêtirîn e ku dikarin malbata xwe fînanse bikin. Wekî din, ev ji bo kîmyagerek serketî dijwar xuya nake. Em ji we hez dikin ku hûn vê efsaneya 5 sezon binerin.

Vekolîn û şîrove : Breaking Bad şaheserek e ku di salên 2000 û şûnda li ser cîhana televîzyonê bandor kir. Breaking Bad, ku ji hêla hinekan ve “rêzefîlma herî baş” a di dîrokê de tê hesibandin, rêzeyek AMC ye ku di 2008’an de dest pê kir û di 2013’an de xilas bû. Rêze xwediyê ragihînek dîtbarî û veguheztina hestyarî ya wuha bihêz e ku wê jêr-kultûrji nû ve afirand. Di wan salan de yek ji lîstikvanên wî ne celeb “navdar” bûn. Lê afirînerê pêşandanê, Vince Gilligan, karibû kîmyayek wuha biafirîne ku hîn jî “pêşandana TV’ya herî baş a hemî deman e?” di nîqaşan de timûtim tê behs kirin.

2 – Avatar : The Last Airbender (IMDb: 9.2)

Hewa, av, agir, erd… Çarenûsa çar welat bi hev ve girêdayî ye. Dema ku Welatê Agirî li dijî yên din şer da destpêkirin her tişt guherî. Sedsalek derbas dibe, lê tu hêviyek tune ku vê rewşê biguheze. Avatar: The Last Airbender bi vegotina tekoşîna jiyînê, hêjayî temaşekirinê ye.

Vekolîn û şîrove : The Last Airbender ne tenê anîmeya zarokan e. Ew li ser hevaltiyê, jiyanê, zehmetiyan û malbatê dersên mezin dide. Dema ku viya dide, ew bi nêzîkatiyek hûr, ne bi rengek zana îfade dike. Bê guman ew dibêje ku ne encam rêwîtî girîng e. Dema ku van hemîyan dikin, pêşandan we ji aksiyon û serpêhatiyê kêm nahêle. Heke hûn ji anime hez dikin, divê hûn lê temaşe bikin.

3 – Sherlock (IMDb: 9,1)

Ev rêzefîlma bedew bi adaptekirina senaryoyê, ku li ser bingeha çîrokên detektîf Sherlock Holmes, ji hêla Arthur Ignatius Conan Doyle ve hatî nivîsîn, derdikeve. Derhêner ji hêla Michael Hurst, Rick Jacobson û Jesse Warn ve tê parve kirin. Vê carê çîrok di cîhana nûjen de derbas dibe. Detektîf Sherlock niha li benda çareseriyek ji razên Londona îro ye. Sherlock di heman demê de Bijîjk Watson jî pê re ye. Ji bilî peyamên nivîskî, maîl, blogan, Sherlock bi karanîna rêbazên xweyên kevn, ango şêwaza xwe berdewam dike.

Vekolîn û şîrove : Hemî berhem û pirtûkên Sherlock serdemek bi tofan girtibû. BBC hewlek mezin da û Sherlock ji Benedict Cumberbatch, ku di cîhana îro de dijî, derxist. Hişê we hem bi saya herikîna bilez a rêzê û hem jî bi nêçîrkirina hûrguliyan di dîmenan de bi performansa herî zêde dixebite. Wuha be jî, heke hûn hişê xwe nedinê, ne mumkune ku meriv bi tevahî hîn beşan fam bike. Vê teşeya bîhnxweş  ew e ku vê rêzê pir taybetî dike. Ger hûn meraqdarê sûc û serpêhatiyê ne, lê temaşe bikin.

4  – Bir Başkadir (IMDb: 9,0)

Turbanî, servekirî, olî an laîk(sekuler)… Ger ew ne mîna we ne, hûn dikarin wan di civaka xwe de bihêlin? Heke paşnavê we yê etnîkî li gora we nayê, kesê / a din an xirab e an ji we cuda ye. Çawa cûda ye? Meryem jinek sergirtî ye. Ew her gav bêhal dibe, lê nexweşiya wê tune û wê dişînin servîsa derûnî. Li gorî derûnînasê wê Perî, ew ji cîhanek bi tevahî cûda tê. Psîkiyatrîstê Perî li cîhanek pir cûda ye. Her çend kesayet ji cîhanên bi tevahî cûda tê, ew hemî di demekê de girêdayî ne. Rêzefîlm ji weşana xwe ve pir populer û rexne kir. Di rêzefîlmê de, ku gelek hûrgulî tê de, hemî lîstikvaniya wan sosret e.

Vekolîn û şîrove : Cîhanên mirovên ji komên civakî yên cihêreng bi rastî baş têne rave kirin. Her çend ji hêla hin kesan ve were rexne kirin jî, hûrguliyên hatine dayîn bes in ku temaşevan li ser dîmenderê kilît bike. Rêzefîlma, ku di derheqê her komê de bi xwe vedibêje, di heman demê de nîşan dide ka ew çawa perçên yekpare yên hev in. Heke hûn dixwazin kesên li dora xwe li ser ekranê bibînin, divê hûn lê temaşe bikin.

5 – When They See Us (IMDb: 8,9)

Vegotina çîrokek rasteqîn e, When They See Us li ser darizandina neheq a pênc ciwanan e, ku wekî Central Park Five tê zanîn, ji ber sûcê ku wan nekiriye. Ji ber tawana destdirêjiya cinsî li ser jinek ku li Parka Navendî ( Central Park) dibeze tê girtin, ev pênc ciwan dê xwe di dozek li seranserê welat nav dide dibînin.

Vekolîn û şîrove : When They See Us, rêzefîlmek yek sezon û 4 beş e, berî her tiştî bi rastiya xwe bandor dike. Rêzefîlma ku senaryoya wê jî li gorî çîrokek rasteqîn ava dibe, bi hemû tazîtiya xwe ve diyar dike ku ji bo cîhanê pirsgirêkek nîjadperestiyê çiqas mezin e. Rêzefîlma TV’yê pir baş şirove dike ku bêedaletî, tehrîfên di pergala dadê û bêhêvîtiyê de ji bo mirovan tê çi wateyê. Zanibe ku çêkerên rêzefîlmê Oprah Winfrey û Robert De Niro ne.

6 – Black Mirror (IMDb: 8,8)

Civaka pêşketî û guherîn li ser kesan roj bi roj bandor dike. Destkeftiyên teknolojiyên nû, guhertina siyasetê, medya, guherîna têgihîştina hunerê hewl tê dayîn ku her perçeyek wan cûda were vegotin. Gelo teknolojiya ku pêşve diçe cîhanê bêtir zindî dike an ew mirovan di gerdûnek de dike zindan ku wekî girtî werin jiyîn? Ma hûn ê bi çîpên girêdayî stûyê xwe bijîn û her gava ku hûn bi têlefon an kompîterê xwe bavêjin bişopînin dê çawa be? Black Mirror bi hemî spehîtiya xwe teknolojî û jiyana pêşerojê ronî dike.

Vekolîn û şîrove : Black Mirror rêzefîlmek antolojiyê ye, her beş ji senaryoyên cihêreng, lîstikvanên cihê û yek ji yekemîn hilberînên ku dema ku ji rêzefîlmên Netflix re tê gotin tê bîra me. Heke hûn her gav ji heman mijarê bêzar dibin, divê ew di serê lîsteya we de be. Ya ku her demsal û xelek hevpar e mirovahî û teknolojî ye. Rêzefîlma ku li ser vê mijarê pêş dikeve bi lêpirsîna têgînên bingehîn ên wekî dewlet, teknolojî, civak û kesek ve bandorek sosret diafirîne. Di dawiya her beşê de, hûn bi fînalek ecêb re rû bi rû dibin. Her wiha, rastiya pêşerojê ya pêşandanê ew qas xurt e ku tê gotin ku di gelek temaşevanan de dibe sedema fikaran.

7 – Narcos (IMDb:8,8)

Li ser bingeha çîroka jiyana rasteqîn a Pablo Escobar e, mijara rêzefîlm torek tiryakê ya mezin têk bibin. Nûnerê Meksîkî Javier Pena ji Dewletên Yekbûyî şandin Kolombiyayê da ku Escobar bigire. Rêzefîlmê Narcos, bazirganên narkotîkê yên serbixwe û mezinbûna Kartelê Guadalajara ya 1980’an destnîşan dike. Têkoşîna nûnerê DEAê Kiki Camarena li dijî van kartelan mijara rêzefilm e.

Vekolîn û şîrove : Narcos hilberînek mezin e ku di nav rêzikên Netflixê de radiweste. Rêzefîlmek bêhempa, ji lîstikvaniya serfiraz bigire heta atmosfera bohem a Amerîkaya Başûr, ji çîrokek jiyanek rasteqîn heta pîlanek bibandor. Narcos dê we razî bike, nemaze heke hûn rêzikên sûcên ên wekî Breaking Bad û Ozark hez bikin.

8 – Peaky Blinders (IMDb: 8.8)

Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, em li Îngilîztanê ji hêla çeteyên Shelby ve têne mêvan kirin. Peaky Blinders a xelatgirtî rêzeyek pêdivî ye ku ji bo wan kesên ku ji pêşandanên TV’yê yên ku serdemek dîrokî hez dikin. Peaky Blinders, ku bi gelemperî li Îngilîzistanê qala jiyana çeta dike, bi çalakiya xwe û aliyê hunerî ve temaşevanan têr dike.

Vekolîn û şîrove : Di nav rêzikên serdemê de yek ji hilberên sereke ye. Rêzefîlm, heyama ku ew tê de ye di her tiştî de bi heybet nîşan dide. Ew tenê vê yekê di hilberînê de nake. Di heman demê de atmosfera sosyoekonomîk, siyasî û civakî ya 1919 ronî dike. Di heman demê de, Peaky Blinders sînemagerek pir serfiraz e. Heya kêfa dîtbarî ya ku ji hêla rêzefîlman ve hatî çêkirin jî temaşekirinê bes e. Thomas Shelby, karakterê sereke yê rêzefîlmê, yek ji wan karakterên xeyalî ye ku di van demên dawîn de bingehek mezin a fan peyda kiriye.

9 – Dark (IMDb: 8.7)

Dark yek ji wan rêzikên pevxistin-zanyarî yên van salên dawî ye! Dark, heyecanek pevxistin-zanyarî, bi bûyerên vekêşanî ên piştî windabûna du zarokan li bajarekî piçûk ve mijûl dibe. Çîrok li warên demjimêrên cihêreng diqewime û sira wê ji rêzikên çîrokên zanistî yên din vediqetîne, û dike xefletek nediyar. Baran bo Odar, ku fîlimên wekî  Who Am I, Das letzte Schweigen û Nuit Blanche jî derhêner bû.

Vekolîn û şîrove : Tevliheviyek mezin û vekêşaniyek bi rengek nediyar … Dark yek ji rêzikên herî bi bandor ên van demên dawî ye, ku hewce dike ku meriv li her tiştî bisekine, ku derûniya wê li ber e, û têgîna demê winda dibe. Dibe ku hûn hewce ne ku ji bo çareserkirin û têgihiştina bûyeran, mirov û deman li hîn rêzikên ku rêzê dide we binivîsin û rêzê temaşe bikin. Ev vê rêzê ji ezmûna “rûnişt-temaşekirinê” wêdetir digire. Almanî bûyîn bi tevahî cihêrengiyek li Darkê zêde dike. Di heman demê de, di rêzê de li gelek nuqteyan nîşan têne dayîn. Bi girtina van hûrguliyan û dîtina bandora li ser encamek ji xeynî kêfa temaşekirina rêzefîlmê, dilxweşiyek bi tevahî cûda peyda dike. Çend beşên yekem dikarin ji we re bêzar xuya bikin. Gelek karakter hene û ew hemî bi rengek di çîrokê de ne. Lê piştî çend beşan, hûn ê rêzefîlmek TV’ya hêja temaşe bikin ku hişê we dorpêç dike û ramanên we jî pir mijûl dike.

10 – Mindhunter (IMDb: 8.6)

Mindhunter, ku çîroka bingeha beşa zanyariya-reftarî ya FBI vedibêje, xwediyê çîrokek rast e. Bi vekolîna çima mirov bi gelemperî sûc dikin û faktorên ku kesek ber bi sûc ve dikişînin, Mindhunter dê di warê civaknasî û psîkolojiyê de perspektîfên nû bide we. Ji ber ku karakter û kujerên rêzeyî yên ku bi rastî di dema xwe de dijîn, bandora rêzê paralel zêde dibe. Mindhunter, lîstikvanên wekî Jonathan Groff, Holt McCallany û Anna Torv dilîzin, yek ji wan rêzefîlman e ku dikare ji bo her kesê bexşek be, her çend ji bo kesên ku ji sûc, psîkolojî û civaknasiyê hez dikin bêkêmasî ye jî.

Vekolîn û şîrove : Beriya her tiştî, Mindhunter rêzefîlmek e ku atmosfera salên 1970’yan pir baş radixe ber çavan. Di demsala yekem de, bûyer bi taybetî bi kesayetiya Holden Ford pêşve diçe. Ew pir îdealîst û pir jîr e. Ev alî dibe ku we matmayî bike. Dîmenên ku ji wan re dibejin şerê psîkolojîk hene. Holden Ford hewl dide ku tawankaran li ser qelsiyên wan ên derûnî bikişîne. Ew hewl dide ku trawmayên wan bigire û li ser wan bilîze. Van dîmenên rêzefîlmê bi taybetî hatin ecibandin. Aliyek din ê berbiçav ê rêzefîlmê ev e ku kujerên rêzeyî de karakterên xeyalî ne. Van qatilên rêzeyî bi rastî di dîroka cîhanê de kujerên rêzeyî yên herî navdar in. Her wiha hevpariyên lîstikvanên ku van kujeran didin xuya kirin jî balkêş e. Ew hilberînek e ku em difikirin ku hezkiriyên psîkolojîk-derûnî dê pir wê binirxînin.

11 – Vîkîngs (IMDb: 8.5)

Rêzeya Vikings, ku li ser serpêhatiyên şervanê leheng Ragnar Lothbrok û kurê wî ye, di heman demê de li gorî rastiya ku çanda Vîkîngan nîşan dide jî bingeh digire. Ragnar Lothbrok şervanek wêrek e ku di dîrokê de bi êrişên xwe yên li dijî Brîtanya û Fransayê nav û dengê xwe kiriye. Ragnar, cotyarek sade, ne tenê nîşanî me dide ku ew dikare çiqas dûr biçe, lê di heman demê de derfetê dide me ku em bi hevalê xweyê hêja Rollo re li ser behrê temaşe bikin. Di vê rêzefîlmê de, em li serpêhatiyên nijada bêtirs û bêrehm temaşe dikin. Her çend ev nijad cesareta xwe ji Odin, porê xwe ji rojê û çavên xwe ji behrê digire, ew ji beşa yekem bala xwe dide temaşevanan. Di rêzefîlmê de, ku ji kombînasyona hêmanên fantastîk û rastîn pêk tê, lîstikvan ji kesên xwedan hin taybetmendiyên fîzîkî nêzîkê nijada wê serdemê hatin hilbijartin. Vê yekê fîlim hîn taybetîtir kir.

Vekolîn û şîrove :  Yek ji wan tiştan ku vê rêzê pir baş dike, bê guman karakterê sereke Ragnar Lothbrok e. Hem şehrezayiya wî ya şer, hem helwesta wî ya pêşeng û hem jî karîzma wî bi ser dikevin ku Ragnar têxe nav karakterên jibîrnekirî yên rêzefîlmê. Beşa herî populer a rêzefîlmê ev e ku ew sedsala 11’an bi awayê çêtirîn nîşan dide. Di heman demê de dîmenên şer jî hene ku em di wan de stratejiyên gav bi gav dibînin. Vikings rêzefîlmek ecêb e ku têgehên mîna şer, xwîn, têkoşîn û hêzê bi tazîbûna wê serdemê re vedibêje.

12 – La casa de papel (IMDb: 8.4)

Sûcdarên navdar ên dîrokê anîn ba hev, di hişê profesor de talankirinek mezin heye. Ew ji bo demek dirêj plan dike ku Darpxaneya Keyanî ya Spanyayê dizîne. Ew tîmê berhev dike û dest bi perwerdekirina wan dike. Li ber çavê hemî ihtîmalan, Profesor di her warî de ders dide. Niha nexşeyek bêkêmasî amade ye û karmend dikevin hundurê darpxaneyê. Dûv re tevahiya Spanyayê û dinya zivirî darpxanê. Rehîneyên hundir, girseyek qelebalix a li derve piştgiriyê dide talanê, hêza polîs, tîmê talanê û deqeyên derbasbûnê… Serhildanek bêhempa dê we bikişîne.

Vekolîn û şîrove :  Serpêhatiyek bêhempa ya bi dîmenên ecêb, nirxên civaknasî û felsefî, di her fersendê de dikeve kûrahiya psîkolojiya mirovan, ji hêla hiziran ve tê ecibandin. Qet rêzefîlmek hest û çalakiyê ya standard nîne. Li pişta vî wêneyî çîrokek bi kûrahî ya pir mezin heye. La Casa de Papel, rêzefîlma Spanî, bê guman rêzefîlma TV’ya herî baş e ku di van demên dawî de ji Ewrûpa ye derketiye. Li kêleka van hemî, ew diyardeyek e ku bi muzîk, rênîşandana hunerî, lîstikvanî, kast û edîtoriya xwe bûye diyardeyek! Heke we temaşe nekiribe, teqez lê temaşe bikin! 🙂

13 – The Last Kingdom (IMDb: 8.4)

Uhtred kurê Padîşahê Îngilîzî ye. Bi şûn de bavê xwe di şer de winda dike, ew dibe xulamê Count Ragnar û tê şandin bo herêma ku Pagan lê dimînin. Uhtred zarokatiya xwe li wê herêmê derbas dike. Di encama êrîşekê de, Count Ragnar tê kuştin. Paşê Uhtred vedigere Îngilîstanê. Li ser mirina bavê wî, apê wî, xwediyê nû yê text, xewn û xeyalên kuştina Uhtred, mîrasgirê textê xwe dike. Ew şîara ku Count Ragnar ji hêla Uhtred ve hatî kuştin derdixe. Li ser vê gotegotê, ne pûtperest û ne jî Îngîlîzî alîkariya Uhtred nakin. Dema ku hewl da ku alîkariyê bigere, ew riya xwe digihîne Keyaniya Wessex. Kesê bi navê Alfred ku wî li vir nas kir dixwaze Îngîltereyê ji êrişa pûtparêz rizgar bike. Kombûna welatê ku ji êrişa pûtparêz di bin yek ban de sax maye xewna wîya herî mezin e. Uhtred nizane ka pûtperestan an Îngîlîzstan hilbijêre, û dikeve tengasiyê.

Vekolîn û şîrove :  Heke hûn ji Viking, Spartacus û hwd. ku şer, siyaset û dîrok bi hev re ne, hez dikin, divê hûn teqez li The Last Kingdom temaşe bikin. Dibe ku em wekî karakterên xeyalî li gelek navên ku di rûpelên dîrokê de di rêzê de dibihîzin temaşe bikin.

14 – Modern Family (IMDb: 8.4)

Beşdarî serpêhatiyên sê malbatên kêfxweş bibin. Diyalogên di malbata yekem a Jay, jina wî Gloria û Manny de pirsgirêkên xwe-rûmetê dibe ku ji we re nas bin. Malbata Dunphy komek mezin a ji pênc kesan pêk tê ye; Tansiyonek heye ku ji ber karakterên ku ji hev pir cûda ne di yek xanî de dijîn, çêdibe, lê hûn ê temaşekirina van kêliyên ku her car dibin şahînetê pir kêf bikin. Mitchell û Cameron, ku malbata sêyemîn ava dikin, bi saya hevzayenda rêzefîlmê û Lily-a ku wan ji Vîetnamê qebûl kirin hêj rengîntir dibin. Hesreta me ya ji bo malbatên mezin bi saya van hersê malbatan, ku bi berdewamî dikevin navbera dilsozî û gotûbêjên bi hev re, xurt dibe. Çîroka ku dema ku li hev dicive derdikeve hêja ye ku were temaşekirin. Em ê di vê rêzefîlmê de, ku em ê li hevpeyivînên bi karakterên rêzefîlmê re, ku wekî “belgefîlmek sexte” bi navê Mockumentary hatiye adapte kirin, bibin şahidê pirsgirêk, evîn û kêliyên pêkenok ên van sê malbatan. Em dikarin bêjin ku beşa herî çê ya rêzefîlmê ev e ku dirêj-mayînde ye, em dikarin şahidiya veguherîna lîstikvanên zarokên mezinbûnê jî bikin.

Vekolîn û şîrove :  Her çend mijara sereke hestên pir cidî yên wekî evîn, hevgirtin û têkiliyên malbatî bin jî, pêvajoya şanoyê pir henekdar e. Ji her sê malbatan kaos derdikeve û temaşekirina wê pir xweş e. Ger hûn bi malbata xwe re li vê rêzefîlmê temaşe dikin, her kes dikare ji xwe re li yek ji tîpan tiştek bibîne. Dîmenên kamerayê yên rêzefîlmê, cîhê mezinahiyan, hûn ê dema ku hûn temaşe bikin, wê rastiya ku lîstikvan karakterên zindî dikin rêzê hîn xweştir dike. Gava ku ez careke din difikirim, ez nikarim lîstikvanên ku ji Phil, Claire, an Jay û Gloria re çêtir in bifikirim. Kesên ku li komediya germ û malbatî temaşe dikin divê teqez van malbatên nûjen li lîsteya xweya temaşekirinê zêde bikin.

15 – Prison Break (IMDb: 8.3)

Michael Scofield endezyarek avahiyê ye ku biryar dide ku birayê xwe, yê ku bi xeletî ji ber kuştinê hatibû girtin, ji Girtîgeha Fox River birevîne. Birayê wî bi kuştina birayê Cîgirê Serokê Dewletên Yekbûyî tê tawanbar kirin, û bihayê vî sûcî darvekirin e. Bi rengek bêhempa zîrek, Michael Scofield nexşeyek nebes çêdike. Ew diçe bankê û dizî dike û piştrast dike ku birayê wî tê şandin girtîgeha ku ew lê ye. Pîlanek berbiçav a Michael heye. Lê lêdarek mafya yê navdar, cerdevanek dijwar û girtiyên din nexşeya Micheal stû dikin.

Vekolîn û şîrove :  Heke we ew temaşe nekiribe jî, dibe ku we pirr tişt li ser bihîstibe. Serpêhatiyek nefsbiçûk ji destpêkê heya dawiyê… Wekî din, hûn ji tiştê ku îstîxbarata mîna jehrê dikare bi dest bixe matmayî dimînin. Bi raya me, ne hewce ye ku meriv bêtir pesn bide. Prison Break jixwe di cîhana rêzefîlmên TV’yê de şaheserek e, klasîkek e…

16 – Godless (IMDb: 8.3)

Di 1880’an de li Amerîkaya Rojavayî, zagona tirsnak Frank Griffin li pê Roy Gode, ku şirîkê wî yê berê bû û piştre jî nemanê wî bû. Di dawiya vê şopandinê de, wan riya xwe dan bajarekî jin, navê wê La Belle.

Vekolîn û şîrove :  Godless bi teknîkên xweyên kişandinê, cil û bergên xwe û dekora xwe mînakek bêhempa ya şêwaza modern a Rojavayî ye. Hilberînek ku dê kesên ku hesreta rojavayê  têr dikin. Ew wekî babetek ji tîpa Rojavayî hinekî cuda dibe. Ew bêtir ji mijarên wekî zilamê zirav, sor, reş bi hovîtiya serdemê re mijûl dibe. Car carinan hûn bi dîmenên ku rêzefîlm wekî fîlimek hunerî dixuye re rû bi rû dibin, carinan çalakî yek kêliyê jî naqede. Zincîrek dînamîk û bîrkarî ya neasayî. Bê guman biceribîne! Yek ji hilberên kêmavêjî yên mijara rojavayê hûn dikarin di nav rêzefîlmên Netflix de bibînin.

17 – Sex Education (IMDb: 8.3)

Rêzefîlma ku li cîhana Otis dest pê kir, dayika wê terapîstek seksê ye, bi demê re jiyanên wê herêmê ronî dike. Ji bo pir kesan, ciwanbûn xerîb, bêhemdî, û tevlihev e. Perwerdehiya Zayendî ne tenê vê yekê fam dike, di heman demê de bi tevahî jî tê de diçe. Dema ku li ser mijarên zayendî û anatomiyê helwestek perwerdehiyê didomîne, ew şahiyê nake.

Vekolîn û şîrove :  Perwerdehiya Zayendî yek ji rêzefîlmên herî populer ên Netflix’ê ya çend salên dawî ye. Pir normal e ku rêzefîlm di serî de mîna rêzefîlmek ciwanan xuya bike, lê ev rêzefîlm bi rastî dersek tenduristiya cinsî ya nifşê nû ye. Erê em henekê xwe nakin! Rêzik dihêle ku em nêrîna xwe ya li ser zayendperestiyê bipirsin û bi bûyerên li ser cinsiyetparêziyê xeletên baş têne zanîn bigirin. Ji bilî vana hemûyan, ew dilrakêş dike, we dikenîne û we dipirse. Yek ji bijareyên rêzê paleta rengan e. Rengên zindî kêfa temaşekirina rêzefîlmê digihîne astek bi tevahî cûda.

18 – Sense8 (IMDb: 8.3)

Sense8 ji 10 beşan ve ji hêla birayên Wachowski ve û afirînerên Matrix ve hate plan kirin. Lê gava ku wî bingeheke fan a cidî bi dest xist, sezonek din hat kişandin û hat fînalê. Sense8 bi 8 mirovên cihêreng ên ku li welatên cûda yên cîhanê dijîn bi dizî di herikîna hişmendiyê de bi hev re têkiliyan datînin dest pê dike. Van mirovan bi rengek têkiliyek bi hevûdu re heye, lê ev nepenî nayê çareser kirin. Hin rêxistinên veşartî jî hene ku dixwazin van 8’an tune bikin. Li beramberî vê xerabiyê, tîm tu çare nabîne ku werin ba hev. Hilberîna ku bi kûrahî li çîroka her karakterê xwe dinihêre, di heman demê de giyanê me heya hestî hest dike. Sense8 di heman demê de di serê lîsteyên hilberên LGBTI de ye. Bi vî aliyê xwe, li seranserê cîhanê dengek mezin stendiye.

Vekolîn û şîrove :  Zanyariya zanistî ya Sense8 li ser bingeha dîrokek kûr û hûrgulî ye. Ev alî bi rastî têrker e. Wekî din, rêzeyek “tîm” a pir marjînal e. Ger hûn evîndarekî giyanê tîmê ne, teqez lê temaşe bikin. Rêzefîlm qet li cîhek sabit pêk nayê. Em mêvan in li ser jiyan, çand û erdnîgariya takekesî (bi rastî hevpar) a 8 kesên ku li welatên cûda dijîn. Di vî warî de, rêzefîlm wekî butçeyek pir dijwar bûye. Ji ber vê yekê, wî di dawiya 2 sezonan de fîlimek dawîn çêkir in, lê ew ji bo 2 sezonan serpêhatiyek bêkêmasî ye.

19 – Vis a Vis (IMDb: 8.3)

Jiyana Macarena Ferreio dema ku ew ji patronê  xwe hez dike berjêr dibe. Dilsoziya wê ya ji bo hevalê wê dibe sedem ku Macarena were xapandin û girtin. 7 sal cezayê hepsa Cruz del Sur lê hate birîn, divê Macarena têbikoşe ku li cîhanek ku wê qet nas nekir bijî.

Vekolîn û şîrove :  Vis a Vis hilberandinek e ku rabûna rêzefîlmên TV’yên Spanî ku bi La Casa de Papel dest pê kir tac kir. Wekî din, Alba Flores (Nairobi) û Najwa Nimri (Alicia Sierra), ku em wan ji La Casa de Papel nas dikin, di nav lîstikvanên rêzefîlmê de ne. Her çend wekî zindan û heyecanek wê xwediyê atmosferek tarî be jî, lê bi gelemperî dîmenên pêkenok pêşkêşî dike. Divê ew ji bo kesên ku ji rêzefîlmên zindanê hez dikin temaşe bikin.

20 – Unorthodox (IMDb: 8,1)

Ma hûn carinan di civaka ku tê de dijîn de asê û serûbin dibin gelo? Baş e, heke bersiva we erê be, we qet hewl daye ku birev in? The Unorthodox li ser Esty, keçek Cihû ye, ku ji civaka xweya hişk direve. Mîna diya wê, ew nahêlin Esty biçe ku ew xwe cuda hîs dike û di nav wê civatê de asê maye. Yê ku berê tu carî bi tena serê xwe tevnegeriyaye çawa dikare xwe li jiyana welatekî din biguncîne? Heke hûn difikirin, Unorthodox li benda we ye.

Fexrî Ulug