brown framed eyeglasses on books

Di Wêjeya Kurdî de 7 Helbestên Bibandor

Heya sedsala 20’an bingeha wêjeya Kurdî helbest û dengbêjî bû û mîna gelên din ên misilman, li ber cure û formên Ereb sekinî. Berhemên edebî bi piranî tenê di beşên olî û fermanên sofiyan sinordar bûn. Lê belêi ji bilî vê şêwaya kilasîk a helbestê, şêwazên cuda yên edebî piştî sala 1920’an dest pêkirin.  Di destpêka salên 1920’an de mezinahiya kilasîkbûnê çêbû, ku forma kilasîk di helbestê de parast, lê mijarên siyasî û civakî di helbestê de nexişandin. Piştî salên 1930’î pîvane cureyên erebî hate guhertin ku heta niha bi devkî de dihate bikar anîn. Di heman demê de curayên serbest diyar bûn.

Melayê Cizîrî – Şox û Şenge

Gelek helbestên Melayê Cizîrî bi bandor hene, lê ev helbest ya herî baş e. Koma Hîvronê kiriye stran.

Şox û şengê zuhrerengê ,
dil ji min bir, dil ji min
Awirên heybet pilingê ,
dil ji min bir, dil ji min
Nazikê şêrînkelamê,
dêmdurê gerden şemalê
Çiçeka terhin î vala,
dil ji min bir, dil ji min

Mela Huseynê Batêyî – Qiblegaha Aşiqan

Wêjeya Kilasîk de helbestên herî bi qîmet Mela Huseynê Bateyî nivîsandiye. Di sedsala 15’an de hevşibê wî tune ye. Ev helbestê Jan Dost xwendiye, bi pêşdarkirina û venîqaşan helbesta herî serkeftî ye.

ew çi dême şahebax e gulşena darul qerar
sed hezaran nal û awazê di bulbul çar kenar
helqe pê da bes tu hatin ‘eqreb û îlan û mar
nêrgiza şehla şepal î asemîna mêrxuzar
lebxemûş î meyfiroş î dêmpeyala kê yî tu

Arjen Arî – Ramûsan Min Veşartin Li Geliyekî

Pirtûka Arjen Arî ji weşanxana Avestayê derket û  bi pirtûkê heman navî digire. Mehmet Atli ev helbest kiriye stran.

şer de ye mîna min niha helbest jî
kengî parzinîn biwêj ji xwînê
ji êşê rêz, ji şînê çarîn
helbesta min hingî bixwîn
wê evîn jê binizile…

Şêrko Bêkes – Çar Zarok

Şêrko helbestên xwe bi piranî bi Soranî dinivîse.

li îranê
çar zarokên
faris
tirk
ereb û
kurd
wêneyê mêrikekî çêkirin
yekem, serê wî
duwem, laşê wî
sêyêm, dest û piyê wî
çarem çek danî ser milê wî!

Abdûlah Peşew – Name

Ew bixwe bi Soranî dinivîse, Mala Mehmet Atli ava be ku ev ji gotiye.

êvar e
baran hûr hûr dibare
tenê me
na ne tenê me
hemû bajar li gel min gav diavêje

tenêtî karxezalek bû
nêçirvanekî hat
nîşan lê girt
gavên min nagihêjinê

Rênas Jiyan – Janya

Em gelek kesan bi helbestê têr kiriye.

peykerekî: antîk, derîzî û mîtolojîk im, nêm ji min dihere, li
ezmanê hundirê min, qaqlîbaz firînên kamîkazeyî li dar
dixin, kovanên genimî, li ber aşên êşan, kêliyekê jî aş nabin,
aj nabin, hûr dibin û hey hûr dibin, ji elfabêtan tîpek kêm
dibe ku dimirim, w… ey waweylê janya, kezeba min dike di
devê min re derkeve ji qehra...

Cegerxwîn – Gulfiroş

Min go kî didî, can û dil bi gul,

Go: ev bazar e, dil bi kul didî.

Dil bi kul didî.

Min can û dil dan, dil kiriye qêrîn,

Go ho Cegerxwîn, dil bi gul didî.

Dil bi gul didî

Fexrî Ulug

traditional oriental decorative souvenirs presented in local market

10 Bêjeyên Ku Di Zimanên Cihê Yên Cîhanê De Bi Yekcarî Gelek Tiştan Vedibêjin

Mîla K.

Hûn carinan difikirin “gelo dê çi biqewime heke tenê peyvek ji bo hestên ku ez niha hîs dikim hebe”?

Di zimanên cihê yên cîhanê de mînakên vê hene. Wateyên van bêjeyan dikare we matmayî bihêle ji ber ku hûn dikarin matmayî bimînin ku watedayîna wan di yek peyvê de heye.


Fernweh – Almanî: Fernweh hesreta cihên ku we qet bi nas nekiriye û berê nedîtiye vedibêje. Ger ev hesta ku dilhebên gerê carinan jê derbas dibin peyvek ba, ew ê Fernweh bûya.

Sobremesa – Îspanî: Wateya wê ew e ku dema xwarin xilas bû, li ser masê rûne û sohbet bike, Sobremesa. Ma vê peyvê sohbetên bextewar û vexwarina çayê piştî xwarinê li ser maseyên girseyî yên qelebalix nehat bîra we?

Gökotta – Swêdî: Ma we qet berê xwe daye hilatina rojê, berî ku bajar şiyar bibe, ku hûn li dengên çûkan guhdarî bikin? Gökotta, li vir peyvek heye ku wê kêliya aram diyar dike.

Litost – Çekya: Têgihîştina ji nişka ve ya bêçaretiya kes û ji ber vê yekê êşkenceya li ser xwe, Litost.

Pochemuchka – Rûsî: Pochemuchka ji kesên ku gelek pirsan bi rûsî dipirsin re tê gotin. Hûn peyvek dizanin ku dikarin yekem mirovên ku di carekê de têne hişê we diyar bikin.

Esprit de l’eslacier – Fransî: Dibe ku her kes bi kêmanî yek carî vê jiyabe; Gava ku hûn piştî ku nîqaş xelas bû di dema nîqaşek devkî de hûn ê çi bibêjin ji bo vegotin an rastkirina xwe. Gava hûn bi xwe bimînin, “çima min ew jî negot?” ramînê.

Lagom – Swêdî: Lagom bi swêdî tê wateya “ne zêde û ne kêm, tenê rast”. Lagom bi dîtina hevsengiya di tevliheviya jiyanê de gihîştina bextewariyê îfade dike. Hema hema di her pirsgirêkê de ji tundrewan dûr xistin û gihîştin xala navîn tê vê wateyê ku Lagom pêk hatiye.

Schadenfreude – German: Ew tê wateya razîbûn û şahiya ku ji ber bûyerek xirab û bêşens ku bi kesekî / a din re çêbûye.

Shouganai – Japonî: Em dikarin bibêjin ku ev bêjeya qala bêkontrolkirina rewşek hatî jiyîn dike, tê vê wateyê ku heke hûn tiştek bikin jî çare tune, tu çare tune, ew li gorî şêwaza Japonî tê. Her çend ew peyvek negatîf xuya dike, ger hûn nekarin wê kontrol bikin, aliyek wê yê erênî heye ku li ser wê bifikirin û li ser wê bisekinin.

Tsundoku – Japonî: Divê ez bibêjim ku ez pir ecêbmayî mam dema ku min bihîst. Tsundoku, ya ku min wekî peyvekê dest bi lêkolînê kir, di heman demê de wekî nexweşiyek derbasî wêjeyê jî bûye. Wateya Tsundoku kirîn û stendina pirtûkan bi Japonî ye û nexwendina paşê. Bê guman, pirtûk hene ku me çend caran kirî lê nexwendin, lê ev peyv rewşê vedibêje ku her carê yekê / a nû li pirtûkxanê zêde dibe û naxwîne.

Divê Mirov Ji Bîr Neke: Memento Mori

Eren Cicibiyik

“Her roj wekî ku roja dawî ya jiyana we be bijîn; rojek dê hûn ê rastdar bibin.”

– Steve Jobs
Memento Mori: Bê guman hûn ê rojek bimirin, viya bînin bîra xwe û niha bijîn.

Gotara jorîn yek ji gotinên gelemperî, navdar ên Steve Jobs e. Bê guman, kar ne tenê sedema vê peyvê ye. Ev hevok bi rastî şîara ku bi salan ji alîyê şehrezayan ve hatî xêz kirin e û tîne bîra mirovan ku jiyan ne ebedî ye. Ew girîngiya ku nayê taloqkirin radixe ber çavan.

Ka em rastgo bin, em wextê xwe ku di lihevçûnûhatina jiyanê de winda dikin, emrê xwe li ser tiştên nehewce winda dikin, an jî taloq dikin ku em qedr û qîmeta zeman nezanîn.

Ev ne tenê îro pirsgirêkek e. Têgiha Memento Mori bi sedsalan berê dema ku mirov xwediyê heman pirsgirêk bûn, derket. Her roj di jiyanek ku dawiya wê heye de ber bi dawiyê ve pêşve diçe, ew şîret dike ku divê em dema xwe bi rengek ku me dilxweş dike derbas bikin. Berevajî baweriya populer, xala bingehîn ev e ku meriv di gava yekem de tiştê ku divê were kirin bike, li şûna ku wextê jiyanê wenda bike mîna ku sibê tune.

Memento Mori ne tenê hevokek e ku Steve Jobs di jiyana xwe de anî bîra xwe: Ji rabirdûyê heya îro, mirov di rûpelên dîrokê de bi bîranîna mirinê nemir in. Gotin û kirinên kesên wekî Bruce Lee, Marcus Aurelius, Steve Jobs nîşanî Memento Mori dike.

Zexta ‘dema hindik’ li mirovan kir dema wan hêjatir bû. Bi vî rengî, ew bêyî ku tiştek dereng bixin, dema ku di gihîştina mebestên xwe de winda nekirin û qîmeta tiştê xwe zanîn, dijiyan. Lêbelê, jiyanek wan a serfiraztir, têr û bextewar hebû.

Vê hişmendiyê her weha mirov di zehmetiyên ku pê re rû bi rû diman xurt dikir. Pir kes li hev dikin ku ji mirinê girantir tiştek tune. Ger di dawiya bûyerek de mirin tune, ew dikare bi rengek cûda were derbas kirin. Bi saya vê ramanê, hûn dikarin fêr bibin ku pirsgirêkên demkî yên ku hûn di çavên xwe de mezin dikin ne ew qas girîng û mezin in.

Riya ku hûn dixwazin bimeşînin berî ku pir dereng be bimeşin, tiştên ku we wextê xwe wenda dikin ji jiyana xwe dûr bixin û ber bi jiyana ku hûn xewna jiyanê dibînin ve biçin. Yek tiştek her gav di bîra xwe de bigire:

Hûn ê her û her nejîn.

vê lînka li jêr xelata nivîsê ye. fermo xweşî bi we re be.

🙂

Werger: Fexrî Ulug

Nûçeyên Derew Çawa Belav Dibin ?

Gotinekê nivîskar Mark Twain heye:’’Hê rastiyê pêlava xwe nexistî piyê xwe derew dikare nîvê dinyê bigere.’’gotineke henekî ye. Mark Twain bi awayê îronîk gotiye lê ev gotin rastiyê jî nîşan dide. Ji xwe ev gotin îro ji berê bêhtir rast e. Zemanê berê çapemeniya cîhanê nûçe, ji çend rojname û torên medyayê yên ku agahî raste rast radigihandin, werdigirtin. Ajansên wek Reuters û Associated Press (AP) li gorî iro kêmtir nûçe û çîrok diweşandin. Lezbûna belavkirina nûçeyan îro bûye fenomena xeleka ragihandinê. Dema weşanên A nûçeyeke çewt weşand, şûnde weşanên B jî weşand, û dûr e weşanên A weşanên B wek çavkaniya agahiyê nîşan da. Dema gelek weşan heman agahiyê çewt diweşînin xeleka ragihandinê çêdibe û nûçeya çewt wek ji gelek  çavkaniyên hatiye sererastkirî xuya dike. Wek mînak; weşanekê ne zanistî û çewt di sala 1998an de got derzî (vaccine) dibe sedema nexweşiya Otîzmê. Her çiqas ji aliyê zanistan ve ev agahî hat redkirin jî tevgerên dijî derzîkirinê derketin. Zarokên ku nehatin derzîkirin, nexweşiyên ku ji wan xetera mirinê heye û li Amerîka hatî xelaskirin disa belav bûn.

Carinan jî nivîsekê bi henekî hate nivîsandin, dibe ku wek rastî belav bibe. Wek mînak nivîsekê henekî di British Medical Journal de bi navê ‘’Zarokên ku enerjiyê bêhtir xerc dikin lîstikên kombersê yên nû dilîzin e.’’  4oo caran di weşanên cuda de wek referans derbas bû. Malperên wek Wikipedia bikarhener dinivîsin pir caran agahiyên çevt belav dikin. Gelek nivîskar ji bo bilez bigihînin wikipedia bi kar tînin, bi wê awayê heman zanyariya ne piştrastkirî ya wikipedia ye. Li gelek deveran wek çavkanî tê weşandin û di dawiyê de sereraskirina wê sererast dibe. Bi pêşketenê dawî di pêşketina ragihandinê tê.  Êdî herkes pir  hêsanî digihêje  her cureyê agahiyan e, Lê daxwaza bilez lêgarina  bersivan dibe ku daxwaza dîtina rastiyê têk bibe.

Dema çewtiyek li seranserê cîhanê  wisa ji nîşka ve belav bibe,  hinkî divê em haydar bin. Parastina ji medyaya sansasyonel, lêkolînkirina agahiyên bi guman û şopandina zanyariyan ji çavkaniyên orjînal, dê lêzbûna belavbûna derewan kêm bike, û dema rastiyê çêbibe ku pêlava xwe bixe piyê xwe.

Jêderk: https://www.youtube.com/watch?v=Zd4uvr7JiV8

Werger: Xulamê Mîr

Amadekarî: Fexrî Ulug

ZAVÊ SALÊ

a

li ser zikê beqa çemê hilmê biçik ! – dewlata reş pîr nabe.

Durbûn merivê min e. hey hilmçikiyo ! hey berfa tûj !

qesra delinga biharê. li hemberî jiyanê ez bûm kevirê tehl.

li ser zikê bilaçemka çermê mirinê biqet ! zavê salême axx!

Hûr nabe genimê zemên. li dor aşê jiyanê digerim.

– ez çêlikê şevê me. Pişta min axx, ji herîya reş. sedsal e dibejim

zavê salê, danheva şevê tazî.

bi hezaran bûkê min hene. lê yek ji wan raneket li ber

simbêlê min yê arî. naaa, devrano na, zavê salê me, li min

heram be mehra zilmê.

li ser lepikên nexweşxanan derziya şeva bişikin !

b

zavê salê, vey li te nayê tengbûna adare / jibîr bik !

ev dinya ne zelalbûna pantorê bi mîza ye.

tu ket bin barê zemên / barê zemên giran e.

vey li te nayê çekên biharê / ev dinya tengbûna zivistanê ye.

vegeeer, ey ser soro, veger çala girîne.

li derdora zewaca zilmê çev çavrijiyayo !

Mahmut Aksoy

Kurd û Înternet

Înternet zaf rehetiyê dide mirovan, bi hêsanî wext, cih, bihaya bilêtekê ya şanoyekê peyda dike her wisa dikare biletê jî bikire. Agahiyên cihê ku dixwaze bigere distîne. Nûçeyan dibîne. Bi hevalên xwe re xeber dide. Mifayên înternetê ne yek ne du ne. Aniha li cihanê internet bûye perçeyek ji jiyanê. Gelo Kurd çi qasî bikartînin?

Bi peyvên teknîkî ve serê we tevlîhev nekim. Ji ber bêdewletbûna Kurdan em nikarin carekê de wê bêjin, lê nifûs û analîzên dewletên ku Kurd tê da dijîn bi saya wan em dikarin rêjeyek bînîn berçav.

Mijarek balkêş li hemberê we ye

Mijarên min Kurd li înternetê çi digerin(lêgerin) û herî zêde kîjan peyvan ditiqînin û her wiha Kurd çi qas înternetê da hene ango bikartînin?

Ev lêkolîna min bi tîpa Latînî ye, ya Erebî nîvco mabû lowma ez ê ya latînî bêjim.

Destpêkê de ez dê bahsa biyanan bikim. Biyanek li ser înternetê “Kurd(s)” û “Kurdistan” binivîse çi derdikeve, piştra ev peyvana înternetê da çi ji wan re pêşniyar dike yan çi tîne li hemberê wan û tiqandina wan a duyem kîjan malper an peyv e?

Wê demê piştê lêgerîna peyva “Kurd(s)” peşniyar birêz “Mesud Barzanî” bû, wê pirr bala min kişand ji ber ku heman demê da li Rojava şer, berxwedan hebû û li serhilbijartina Serxwebûna Kurdistan ra salek derbas bi bû lê rûpelên pêşîn bahsa Birêz Barzanî dikir. Li Rojava de têkoşîn hebû dibê peyvên “Rojava” “YPG” zêdetir bihatna lêgerandin, bila ew bibe balkêşanek!

Di vê demê da rêjeya welatan wiha bû

  • Emerîka
  • Îngîlîstan
  • Rusya
  • Siviçre
  • Norvech

Rusya bi artêşa xwe li Rojava bû em dibînin ku gelê Îngîlîstanê ji Rusyayê zêdetir li ser înternetê rojev a Kurdan dişopînin.

Ew welatên sereke bûn ku eleqeya wan bi Kurdan ra heye. “Kurd’s” li hemû cihanê tê gerandin. Nasnameyeka Kurda li cihanê heye lê bêriya ku behsa nasnameya Kurdan li înternetê bikim, welatên ku “Kurd’s” binivîsînin Google dê çi ji wan re pêşniyar bike, agahiyên derbara Kurdan de çi ne li jêrê ezê  rêz bikim;

Emerîka piştî peyva “Kurd’s” “Kurdistan” bi pêşniyara malperan û Googleê hevokên li binêtiqandine;

Why is Turkey fighting the Kurds / Çima Tirkiye bi Kurdan re şerdike

Kurds region Syria / li Surî ware Kurda

How many kurds have been killed / Çi qas Kurd hatin kuştin

Îngîlîstan;

Rakka / Raqa

Ottoman Emparor / Osmanî

Turkey bombing Kurds / Tirkiye Kurda bombebaran dike

Erdogan / Erdoxan

We do kurds come from / ew tê çi wateyê nizanim lê dibe ku nûçeyekê da derbas dibe ji ber ku wextekê li serve mijarê mijûl bûne.

Li cihanê kesek bixwaze di derbarê Kurdan de agahiyek bistîne, dikare al, erdnîgar, çand bibîne. Lê tiştê bala min kişand lêgerandina “Ahmad Khani” bû. Ehmedê Xanî gellek zêde hatibû lêgerandin û li ser gelek lêkolîn hatibû kirin û herwiha min gelekbelge û PDF ên biyan (xêncî Îngîlîzî) bidest xist. Helbet berhemawî ya “Mem and Zin” “Mem û Zîn” jî gelek caran hatibû gerandin. Ango em dikarin bêjin nasnameyê kurdan Ehmedê Xanî di de cihanê?! Elake ya biyan li ser Kurda gor rojeva vê demê kêm zê de ev bû.

Hinek jî bahsa bajarên me bikim lêkolîna min a tîpa erebî xilas nebû lowma ezê tenê behsa Bakûrê Kurdistanê tîpa latinî bikim.

Her bajar herî zêde nave xwe lê digere di vê çarçoveya de tiştê herî balkêş Elezîz e. Li Elezîzê da herîzê de nave Amedê hatibû lêgerandin. Evê jî bala min kişand li ser hûrbûm. Dibe ku sedem futbol be… ji ber ku piştê peyva “Amed” “AmedSpor” tê gerandin lowma dibe ku Elezîz’ê jî futbol zêde têhezkirin û rêjeya Elezîzê de derket lê ne wisa bû, bi qasî bajarên din ew jî tîmafutbolê digerin ne zêde ne jî kêm.

Lêgerîna bajaran roj, rojev, yan li gor popîlerbûna stran, fîlm, futbol hwd. Diguhere lê peyva “Kitap(Pirtûk)” Mêrdîn, Êlih, Amedê de zêde hatibû  gerandin lê mixabin bi Tirkî hatibû tiqandine.

Herî zêde kîjan peyv hatiye lêgerandin?

Di vê mijarê de ez zêde hestiyar nêzik bûm, lowma peyvên wek “çand” “helbest” “pirtûk” “çîrok” hwd. Hûrbûm encam min matmayîkir. Ne tenê li welêt li tevahî cîhanê peyva “Govend” di nava Kurdan da hatiye gerandinê. Piştê peyva “govend” “Xecê Herdem” “Ahlatlı Şükran govend indir” tiqandine. Heger peyva yekem govend be helbet ya duyem jî stran e. Wê demê da Rojbîn Kizil, Xece Herdem, Koma Sê Bira binav û dengbûn ne tenê Bakûr li Başûr jî wisa bû. “Mashup Rojbin” herî zêde dihat lê gerandin hetta “KURDISH MASHUP” li Kazakîstan, Rusya û welatên din de jî trend bibû û dihat guhdar kirin û gerandin. Li Îraqê piştre “stran” “xoshteren stran” “stran Tv” dihat tiqandine lê yê sereke “stran Tirki” bû û herî zêde jî herema Dihokê de geran dîbûn ango tê wê wateya ku Birahîm Tatlises hê jî li Îraqê popîler e!

Mijara me li vir de dibe dualî Kurd li înternetê hene, lê Kurdî çi qas li înternetê de heye?

Kurd li ser înternetê peyvên çandî, hûnerî nagerin, danûstandinê nakin, bileta balafir an sinamayê nakirin, bi Kurdî tiştekî nakin. Kurd herî zêde li înternetê nûçeyan dixwînin.

Em nikarin bêjin Kurd li paş teknolojiyê ma ne li heyama xwe de dijîn, Compiter, telephone destan a smart, televîzyonên smart bikar tînin, lêgirana xwe bi Tirkî, Farisî, Erebî dikin tiştê ku bigerin Kurdî jî bibe hejmarek mezin bi zimanekî biyanî digerin. Kêm Kurd li înternetê de Kurdî tiştan digerin û li înternetê kêm tişt bi Kurdî ye.

Hinekî jî bahsa cihanê bikim

Di navbera 1999-2018 de li Googleê ajala ku herî zêde tiqandine kuçik e. “Buldog” popûler,  cinseke kuçikan e lê belê her çi qas kuçik were tiqandin jî, herî zêde vîdeoyên pisîkan tên temaşe kirin. Piştê kuçik rêza ajel pisîk, masî, balinde, hesp, hirç, şêr û her wiha diçe.

Cristiano Ronaldo futbolîstekî herî zêde hatiye tiqandine lê 2016an de lêgerandinê de cihê xwe daye Neymarê ev her dû camêr Ronaldinho, Maradona, Zidan paş xwe xistine.

Fîlm

Ji 2000an şûnda Matrîx, Lord of the Rings, X-Man herî zêde hatine tiqandin, di 2018an de Black Panter, Dead Pool, Venom fîlmên herî zêde hatine gerandin.

Derbarê mûzîkê de jî agahiyek saxlem min nedît, lêkolîn Justîn Biber, Rihanna, Eminem dixin pêş lê biya min mafê Michael Jackson û kesên wek wî binav û deng dixwin lê di 2018an de kom an mûzîkjenê ku herî zêde hatiye tiqandine; Demi Lovato, Cardi B, Daniel Küblböck, Travis Scott, Rick Ross, 6ix9ine, Childish Gambino, Nick Jonas bûn.

Nivîs : Kurdo Zanyar

Edit : Cemal Meşmayî

Çavkanî;

Google

We are social

Hotbrid

(*Ev statistîka destpêka 2019an de hatiye çêkirin)