14 BERHEMÊN BÊHEMPA JI EDEBIYATA KURDÎ

Berken Bawer

Wêjeya Kurdî, amadeye ku  bi bandorek kûr û ji çîrokên wê yên bihêz ên ku ji mişextiyê, wek wêjeyên kokdar we ji dîrokê heta roja me bavêje. Li vir girîngên wek wêjeya dinyayê de cih girtine di wêjeya Kurdî de mînakê wê evin.

1 – Ehmedê Xanê – Mem û Zîn

Ehmedê Xanê, ev berhem di sala 1692’an bi zaravayê Kurmancî nivîsandiye. Çîroka trajîk a du ciwanên evîndar in û nikarin bi hevre hevdîtinê bikin, vedibêje.

2 – Dîwana Feqiyê Teyran

Dîwan, ji hêla nivîskarê Kurdistana başûr Seîd Dêreşî hatî amadekirin. Di derheqê Feqiye Teyran de destnivîsar, bernavk û jiyana wî de heye.

3 – Dîwana Melayê Cizîrî

Melayê Cizîrî, ku navê vî rastî Ehmed e, nûnerê herî girîng ê helbesta tesewûfa Kurdî ye. Dîwan wek standarda helbesta xweş tê girtin û wek zanyarên tesewûfa Mevlana û Hafiz tê hesibandin.

4 – Mehmed Uzun – Siya Evînê

Di wêjeya nûjen ya Kurdî de nivîskarê herî girîng Mehmed Uzun e. Gelek berhemên Uzun meriv dikare bi Tirkî jî bixwîne. Lêbelê, em dikarin bibêjin Siya Evînê ji van xebatan ya herî girîng e. Karakterê pirtûkê  li Wanê ji dayik bû û mezin bû û li Frensa xwend; di dema xwe de li Stembolê, ew revşenbîr bû ku navên girîng ên wêjeya Tirkî mîna Cemîl Merîç hîn dikir. Di heman demê de, em hezkirina welêt ku  di gelek karên Mehmed Uzun de -pir eşkere di vê karakterê de-dibînin.

5 – Destana Memê Alan

Memê Alan, ku xwediyê 2500 sal e, wekî xebatek gelemperî hate dinê. Destan, alîkariya gelê Kurd û paşerojê dike.

6 – Ereb Şemo – Şivanê Kurmanca

Nivîskarê Kurdî-Sovyetî ye Erebê Şemo, cara yekem nivîskarê romana Kurdî ye. Şivanê Kurmanca, ji alfabeya latînî pêk tê.

7 – Heciyê Cindî – Hewarî

Ev roman ji hêla Heciyê Cindî ve li ser Kurdên Qafqasya di salên 1950 û 1960’an de hate nivîsîn. Hewarî di nav xebatên Cindî de ya herî girîng xuya dike.

8 – Jan Dost – Mijabad

Jan Dost sala 1965’an li Kobanê ji dayik bû ye. Mijabad,  çîroka komarê vedibêje. Pirtûk ji 4 beşan pêk tê. Em bi rêya Badînê Amedî dibin şahidê komara Kurdî.

9 – Fêrîkê Ûsiv – Hemû Berhem

Fêrîkê Ûsiv ku di sala 1934’an de li Yerevanê ji dayik bûye, yek ji helbestvanên  Kurdên ji bîrkirî ye. Ûsiv, bi rewîtiya ji bo Pûşkîn û wergerên Sheakspear tê nasîn.

10 – Kawa Nemir – Selpakfiroş

Selpakfiroş, xebatek ji helbestvanên Kurd ên serdema nû Kawa Nemir e ku navên girîng ên wekî William Sheakspeare, Walt Whitman, Edgar Allen Poe û William Butler Yeats bi Kurdî wergerandiye. Di nav pirtûkên helbestê de yek ji wan berheman e divê ku cihê xwe li ser refan bigire.

11 – Şener Ozmen – Rojnîvîska Spînoza

Şener Ozmen bi berhema Rojnîvîska Spînoza yê wekî bombeyê ket nava wejêya cîhanê. Ew pirtûkek dilxweş e ku bi gelek erdnîgariyên cûda, çîrokbêjên pirreng û lîstokên piçûk ku ên xwendevanan aciz nakin.

12 – Rênas Jiyan – Janya

Rênas Jiyan, di sala 1974’an li parêzgeha Mêrdîn- Qoserê ji dayik bûye. Di wêjeya Kurdî ya nûjen de kesê herî girînge. Janya yekem pirtûka ku navê xwe ji helbestek hundire xwe girtiye.

13 – Arjen Arî – Ramûsan Min Veşartin Li Geliyekî

Arî, di sala 1956’an de li Mêrdînê ji dayik bûye.  Berhema Arjen Arî ku herî girîng ev pirtûk e, û tije helbestên balkêş e û di gelek stranan de hatî gotin.

14 – Dîwana Melayê Bateyî

Bateyî, alim û şairê Kurd e, Bateyî bi nivisandina mewlûda Kurdî di dinê de hatiye nasbûyî.

Greta Thunberg û Kurmancî

Mîla Kurdewar

Çalakvanek Swêdî ku di Tebaxa 2018an de dest bi xwepêşandanan kir ku divê têkoşîna li dijî guherîna avhewa tavilê dest pê bike. Thunberg ku bi “greva dibistanê ya ji bo avhewayê” dest bi kişandina bala medyayê kir, ji wê şûnda çalakvanek avhewayê ye. Ji bo piştgiriya protestoya medyayê, dibistanan ji bo tevgera avhewa di Mijdara 2018an de dest bi grevê kirin û piştî Konferansa Guherîna Avhewa ya Neteweyên Yekbûyî (COP24) Kanûna heman salê mezin û belav bû.

Di 15ê Adara 2019an de, bi texmînî 1.4 mîlyon xwendekar ji 112 welatên cîhanê bersiva banga grev û protestoyê dan û tevlî protestoyê bûn. Çalakiyek wiha, ku xwendekarên 125 welatan tê de beşdar bûn, di 24ê Gulana 2019an de pêk hat. Di Tîrmeh 2019an de, li ser navê Rêxistina Welatên Hinardekirên Petrolê (OPEC), sekreterê giştî Mohammed Barkindo îlan kir ku çalakvanên avhewa Thunberg û ciwanên din ji bo pîşesaziya sotemeniya fosîl “mezintirîn xetere” ne.

Thunberg ji ber çalakbûna xwe gelek xelat stendin. Di Adara 2019an de, sê endamên meclîsa Norwêcî Thunberg ji bo Xelata Aşitiyê ya Nobelê berbijar kirin. Di Gulana 2019an de, dema ku ew 16 salî bû, ew derket ser bergê kovara Time. Hin medya bandora wê ya li ser cîhanê wekî “bandora Greta Thunberg” vegotin.

Greta Thunberg

îja ka bêjin Greta Thunberg çawa bûye mijara Kurdish Magazineê 🙂 Doh xatûna Greta li ser hisabê xwe yî înstagramê wêneyêkî xwe parve kir bo pirozbahiya Kirîstmisê. Di ew wêneyî de gelek zimanên biyanî de Kirîstmis hate pîroz kirin. Canikê bi Kurmancî jî gotiye.