Nûçeyên Derew Çawa Belav Dibin ?

Gotinekê nivîskar Mark Twain heye:’’Hê rastiyê pêlava xwe nexistî piyê xwe derew dikare nîvê dinyê bigere.’’gotineke henekî ye. Mark Twain bi awayê îronîk gotiye lê ev gotin rastiyê jî nîşan dide. Ji xwe ev gotin îro ji berê bêhtir rast e. Zemanê berê çapemeniya cîhanê nûçe, ji çend rojname û torên medyayê yên ku agahî raste rast radigihandin, werdigirtin. Ajansên wek Reuters û Associated Press (AP) li gorî iro kêmtir nûçe û çîrok diweşandin. Lezbûna belavkirina nûçeyan îro bûye fenomena xeleka ragihandinê. Dema weşanên A nûçeyeke çewt weşand, şûnde weşanên B jî weşand, û dûr e weşanên A weşanên B wek çavkaniya agahiyê nîşan da. Dema gelek weşan heman agahiyê çewt diweşînin xeleka ragihandinê çêdibe û nûçeya çewt wek ji gelek  çavkaniyên hatiye sererastkirî xuya dike. Wek mînak; weşanekê ne zanistî û çewt di sala 1998an de got derzî (vaccine) dibe sedema nexweşiya Otîzmê. Her çiqas ji aliyê zanistan ve ev agahî hat redkirin jî tevgerên dijî derzîkirinê derketin. Zarokên ku nehatin derzîkirin, nexweşiyên ku ji wan xetera mirinê heye û li Amerîka hatî xelaskirin disa belav bûn.

Carinan jî nivîsekê bi henekî hate nivîsandin, dibe ku wek rastî belav bibe. Wek mînak nivîsekê henekî di British Medical Journal de bi navê ‘’Zarokên ku enerjiyê bêhtir xerc dikin lîstikên kombersê yên nû dilîzin e.’’  4oo caran di weşanên cuda de wek referans derbas bû. Malperên wek Wikipedia bikarhener dinivîsin pir caran agahiyên çevt belav dikin. Gelek nivîskar ji bo bilez bigihînin wikipedia bi kar tînin, bi wê awayê heman zanyariya ne piştrastkirî ya wikipedia ye. Li gelek deveran wek çavkanî tê weşandin û di dawiyê de sereraskirina wê sererast dibe. Bi pêşketenê dawî di pêşketina ragihandinê tê.  Êdî herkes pir  hêsanî digihêje  her cureyê agahiyan e, Lê daxwaza bilez lêgarina  bersivan dibe ku daxwaza dîtina rastiyê têk bibe.

Dema çewtiyek li seranserê cîhanê  wisa ji nîşka ve belav bibe,  hinkî divê em haydar bin. Parastina ji medyaya sansasyonel, lêkolînkirina agahiyên bi guman û şopandina zanyariyan ji çavkaniyên orjînal, dê lêzbûna belavbûna derewan kêm bike, û dema rastiyê çêbibe ku pêlava xwe bixe piyê xwe.

Jêderk: https://www.youtube.com/watch?v=Zd4uvr7JiV8

Werger: Xulamê Mîr

Amadekarî: Fexrî Ulug